حسن نراقي سال 1380 كتاب جامعهشناسي خودماني را روانه بازار كرده است و با استقبال خوبي مواجه شده است. به بهانه اين كتاب با او گفت و گويي انجام داده ايم كه در پي مي آيد. آقاي نراقي شما با توجه به تجربههاي مديريتي و با داشتن تحصيلات فني احساس مسووليت كرده و كتاب جامعهشناسي خودماني را تاليف و به دست چاپ سپرديد. قبل از چاپ كتاب شما، آؤار متعددي در مورد خلقيات و نوع برخورد و رفتار ايرانيان به چاپ رسيده است. آيا كتابهاي نويسندگان قبلي در اين زمينه كفايت نميكرد* من در گذشته اصولا با قلم و نوشتن و كتابت چندان بيگانه نبودم. از جمله اينكه برخي مطالبم در روزنامه »ميزان« در سالهاي 61 - 1360 منتشر ميشد. اما قصد نوشتن و چاپ كتاب نداشتم. تا اينكه با تشويق دوستي فرهيخته به اين كار روي آوردم. اضطراب اوليهام از چاپ كتاب اين نبود كه تجديد چاپ آن اتفاق نيفتد. بلكه اضطراب اوليه من اين بود كه مردم مرا لعن و نفرين نكنند. چون مباحثي را مطرح كرده بودم كه تا به حال، كسي با اين صراحت آنها را نگفته بود. مرحوم بازرگان و مرحوم جمالزاده در اين زمينه كتابهايي را تاليف كرده بودند ولي صراحت من را، يا به زعم خودم اين بيادبي بنده را به خرج نداده بودند. شايد هم شرايط و مقتضيات فعلي اين اجازه را ميداد كه مباحثي را مطرح كنم كه 30 سال پيش طرح اين مباحث امكانپذير نبود.
انتشارات توس بيش از يك سال است مجلدات گوناگون مجموعه سترگ «يونانيان و بربرها» نوشته اميرمهدى بديع را با ترجمه گروه مترجمان روانه بازار نشر مى كند. نخستين مجلدات اين مجموعه در سال ۱۳۸۳ منتشر شد و در روزهاى پايانى سال ۸۴ نيز مجلدات ديگرى از آن در اختيار علاقه مندان قرار گرفت. قرار بود اين مجلدات در نمايشگاه كتاب عرضه شوند اما از آنجا كه انتشارات توس در نمايشگاه شركت نمى كند مى توانيد كتاب هاى اين ناشر را با همان تخفيف نمايشگاه از كتاب فروشى اش واقع در خيابان انقلاب تهيه كنيد. مقاله زير را به منظور آشنايى خوانندگان با مجموعه يونانيان بربرها در ويژه نامه كتابخانه شرق منتشر مى كنيم. ••• اميرمهدى بديع نويسنده ايرانى اخيراً «يونانيان و بربرها» را منتشر كرده كه اگر اساس داورى را بر گزارش هاى چاپ شده در مطبوعات قرار دهيم، با استقبال مساعد مواجه شده است. قصد درخور ستايش او اثبات اين امر است كه پارسيان قديم، بربر، به معناى عاميانه اين كلمه نبوده اند. (به علاوه يونانيان كهن نيز مانند تاريخ نويسان جدى امروزى چنين نمى انديشيده اند.) اما دفاع از نظريه اش او را به دنبال خود كشانده تا از برخى وجوه اساسى مسئله غافل بماند يا آنها را ناديده بگيرد. ما در اينجا فقط مهم ترين آنها، يعنى وجهى را كه به مقاومت هلنيك در برابر اقوام هاى شرق فاتح معناى واقعى اش را مى دهد، در نظر مى گيريم. مذهبى كه هخامنشيان از آن پيروى مى كردند وظيفه گسترش امپراتورى خود در كره خاكى را تعيين مى كرد. (وظيفه اى كه به جاه طلبى آنان جنبه تقدس مى بخشيد.) «خداى بزرگ، اهورامزدا است؛ او بزرگ ترين خدا و برتر از ديگر خدايان است؛ او است كه زمين، آسمان و مردمان را آفريده؛ داريوش را به شاهى رسانده و به داريوش شاه چيرگى بر زمين در دورها را اعطا كرده، زمينى كه در آن بسيارى خطه ها وجود دارد، پارس، ماد و سرزمين هاى ديگرى با زبان هاى ديگر، كوهستان و دشت، در اين سوى دريا و آن سوى دريا، در اين سوى صحرا و آن سوى صحرا.» شاه در بيانيه اى كه هدفش قانع كردن رعاياى كنونى و آينده اش از لحاظ توجيه الهى بردگى آنان است چنين اداى مقصود مى كند. تاييدى درخشان تر از اين در باب آئين خودكامگى حق الهى نمى توان تصور كرد. از لحاظ سياسى، از آن نتيجه گرفته مى شود كه هيچ قومى حق استقلال ندارد. به نظر شاهى كه در شوش بر تخت جلوس كرده، هر قومى ناگزير است با نخستين اخطار، اظهار فرمانبرى كند و سلطه پارس را كه خدا خواسته است بپذيرد. در غير اين صورت به مثابه رعيتى طغيان كرده در نظر گرفته مى شود كه نويد داده شده، دير يا زود، گرفتار انتقام پادشاهى خواهد شد. اين قوم چون به ضرب شمشير شكست خورد، بسته به ميل فاتح كه مى تواند تمامى شان را به قتل برساند، يا بخش عمده اى را نابود كند، تبعيدش كند، به بردگى بكشاند يا در شرايط رعيتى به گونه اى كه خوش دارد به آن تحميل كند، باقى بدارد.بقاى واحدهاى سياسى مستقل براى فرمانروايانى الهام گرفته از اين چنين آئين هايى غيرقابل تحمل است. اين آئين، آنان را ناگزير مى كند كه سراسر دنيا را به تدريج كه كشف مى شود تسخير كنند و آنان را از اينكه با قوم هاى بيگانه روابطى قراردادى كه به موجب پيمان هايى مشخص شده باشد منع مى كند؛ آنان فقط مى توانند به طور يك جانبه و بسته به ميل خودكامگى شان، الطافى مرحمت كنند. هيچ يك از به اصطلاح پيمان هاى منعقد شده بين هخامنشيان و قدرت هاى بيگانه كه روايت از آنها ياد مى كند از انتقاد مصون نيستند.چنين برداشتى از روابط بين الملل به كلى مخالف برداشت يونانيان است. براى آنان اشتياق تسلط بر جهان، روياى زاده شده در كرانه هاى نيل و فرات و از آنجا سرايت كرده به پارس، امرى بر خلاف عادت است، محصول افراطى است كه گاه جامعه يا فردى را كور مى كند، كيفر الهى را به زيان محكومان برمى انگيزد. همين اعتقادهاى عميقاً ريشه دوانده در ضمير رزمندگان ماراتن، ترموپيل و سالاميس است كه آنان را به شور درمى آورد. موضوع نبرد روشن است.
حق هر يك از شهرهاى يونانى بود كه بسته به دهاء خاص خود با آزادى و در صورت امكان با توافق شهرهاى مشابه خود، پيشرفت كند. پيروزى آنها اين اصل را كه اروپا عمقاً از آن زندگى مى گيرد، نجات داد. همچنين شكوفايى تمدن آتنى در قرن پنجم را كه آفرينش هايى كه يكى از عوامل اصلى تمدن غربى را پديد مى آورد ممكن كرد.شرق شناسان كه به ليبراليسم نسبى هخامنشيان و احترام آنان به مذهب رعاياى مختلف خود استناد مى جويند، براى نتايج پيروزى احتمالى پارس كم بها قائل مى شوند. اين دسته از دانشمندان از ياد مى برند كه آتن به كرات اتمام حجت هاى پارس را رد كرده و نسلى كه در حدود ۴۸۰ زاده شده، امكان داشت از لحاظ جسمى نابود شود و در آن صورت شايد سوفوكل، اوريپيد و سقراط چشم به جهان نمى گشودند يا اينكه در دوران خردسالى به بين النهرين تبعيد مى شدند و در آنجا نمى توانستند محيطى مناسب رشد نبوغشان بيابند. اگر برخلاف هرگونه عدم احتمال، بخواهيم بپذيريم كه در آن صورت آتن و مردمش باقى مى ماندند، اين امر نيز به هر حال از روح مدنى و آزادى كه بدون آنها خلاقيت هاى بزرگ قرن پنجم غيرقابل تصورند، ناشى مى شد. بدون وجود اين شرايط لازم، از دموكراسى مستقيم، از تراژدى هاى اوريپيد و سوفوكل، از كمدى هاى آريستوفان، از مكالمات سقراط و جنبش سوفسطاييان نمى شد تصورى يافت. پيروزى پارس، ولو مدت خيلى درازى دوام نمى آورد، به نحو جبران ناپذير، تمامى اين شكوفايى را كه امروز به ميراث فرهنگى ما تعلق دارد و اصالت ما را مى سازد، به خطر مى انداخت. بارى، اگر چيزى آشتى ناپذير با نظام سياسى هخامنشيان وجود داشته باشد، همان وطن پرستى و آزادى است.آندره زيگفريد خطا نمى كرد كه مى گفت ماراتن بايد براى ما زيارتگاهى باشد، نه براى اينكه به آن برويم تا لعن و نفرين نثار پارس هخامنشى كنيم (و اين احساس بسيار بيگانه با آن روح جهان وطنى بود) بلكه براى آنكه به شناخت خود از ارزش هاى اروپايى و انسانى كه با فداكارى رزمندگان سال ۴۹۰ پيش از ميلاد نجات يافتند، طراوت بخشيم. مقاومت آنان كه ده سال بعد به نحوى پيروزمندانه در سالامين و پالاته بر آن مهر تاييد نهاده شد، براى اروپا و در خلال آن براى جهان، حادثه اى با نتايج بى پايان است و شايسته آنكه سيماى نمادى به خود بگيرد. اين را بايد گفت، اما جنبه هاى مثبت تمدن ايرانى را نيز نبايد از ياد برد. ولى بايد خاطرنشان كرد اگر فدراسيون جمهورى هاى آزاد كه يونانيان مشتاقش بودند و به آن دست نيافتند، امروزه هم آرمان ما از اروپا است، كوشش هاى صلح طلبانه جهانى به شيوه پارس، ضمن آنكه رنج هاى بى پايان به بار آورده اند، همواره در خون و خرابى از پاى درآمده اند.
يرواند آبراهاميان استاد ايراني الاصل تاريخ در كالج باروك دانشگاه نيويورك است.وي با بررسي نقش مهم اسلام ونيز نقش تعيين كننده شخص امام خميني (ره)در پيروزي انقلاب بررسي اش را به پايان مي برد.
نام كتاب : ايران بين دو انقلاب نویسنده: يرواند آبراهاميان انتشارات : نی نوبت چاپ ششم: بهار 1380
در اين كتاب نوسيندگان معروف تجارب عيني و كوبنده انسانها را از انقلاب در كشورهايي گوناگون چون چكسلواكي ، آفريقاي جنوبي ، كامبوج ، چين ، يوگسلاوي ، آلمان شرقي ،غنا و ... باز مي گويند و تاثيرات و پيامد هاي قبل و بعد از انقلاب را به شكلي جذاب و روايت گونه تشريح مي كنند .
نام كتاب : روايت انقلاب نویسنده: ميلان كوندرا - گارسيا ماركز - ريشارد كاپشچينسكي .... انتشارات : فرزان روز نوبت چاپ اول: بهار 1380
اين بركشيده دست روزگار نه از سواد درست و حسابي بهره اي داشت و نه اهل حرفه اي و هنري و فني بود تنها هنر او قلدري و دريدگيز و زور گويي به ضعيفان و هم طبقه اي هاي خويش بود . نام او آشناست در دوره پهلوي كه به شعبان بي مخ معروف بوده است . اين كتاب خاطرات و عكس هاي او را شامل مي شود .
نام كتاب : خاطرات شعبان جعفري نویسنده: هما سرشار انتشارات : ثالث نوبت چاپ هفتم: بهار 1381
كتاب من و فرح پهلوي خاطرت يك خبر نگار قديمي به نام اسكندر ولدم مي باشد كه در آن به توصيف وضعيت اجتماعي دوره پهلوي دوم و معرفي برخي از مكانهاي مفسده آن دوران ، از جمله شهر نو مي پردازد نويسنده همچنين در اين كتاب به معرفي برخي از روزنامه نگاران و شخصيتهاي معروف آن زمان مي پردازد و توصيفي اجمالي از وضعيت دوره رژيم پهلوي دوم به دست مي دهد
نام كتاب : من و فرح پهلوي ( دوره 3 جلدي ) نویسنده: اسكندر ولدم انتشارات : به آفرین نوبت چاپ سوم: بهار
برای خرید کتب بالا می توانید به سایت www.ketaban.com مراجعه نمایید.
اين كتاب به خاطرات احمدعليمسعود انصاري اختصاص دارد كه در سالهاي پاياني حكومت پهلوي به دليل خويشاوندي با فرح ديبا پايش به دربار كشيده شد و به سرعت در حلقه خواص قرار گرفت. انصاري بعد از مرگ محمدرضا به خدمت غلامرضا پهلوي درآمد و مسئوليت امور مالي وي را به عهده گرفت. كار گردآوري خاطرات توسط محمد برقعي در واشنگتن صورت گرفته و نشر آن را در ايران در سال 71 مؤسسه مطالعات و پژوهشهاي سپاه عهدهدار شده است.
كتاب «آخرين سفر شاه» نوشته ويليام شوكراس و ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوي در سال 1369 توسط نشر البرز به بازار كتاب عرضه شده است نويسنده اين كتاب به عنوان يك روزنامهنگار برجسته سعي كرده است تا روايات مختلف را در مورد روزهاي پاياني زندگي محمدرضا پهلوي، در كنار مشاهدات خود منعكس سازد. هر چند شوكراس با نگاه يك عنصر غربي مسائل اين مقطع از تاريخ ايران را به ثبت رسانده است اما برخي ريزبينيهاي وي درباره استبداد داخلي، ميتواند كمك شاياني به محققان كشورمان در زمينه آشنايي با مسائل دروني دربار پهلوي بنمايد.
كتاب «از سپيده تا شام» نوشته كيان كاتوزيان( همسرعلي اصغر صدرحاج سيد جوادي) كه بنا به اظهار وي طي دو مرحله در سال 57 در ايران و در سال 65در فرانسه تحرير شده ودر سال80 توسط نشر آبي در تهران به طبع رسيده است
كتاب «ملكه پهلوي» به خاطرات تاج الملوك؛ فرزند تيمورخان آيرملو از افسران قزاق، متولد باكو و همسر اول (دوم) رضاخان اختصاص دارد. چاپ اول اين كتاب از سوي بنياد تاريخ شفاهي ايران با عنوان ملكه پهلوي در نيويورك توسط انتشارات نيما و چاپ دوم آن نيز در سال 1380 شمسي، توسط «نشر بهآفرين» در ايران صورت گرفته است.
اين كتاب اولين بار توسط يك شركت آمريكايي به نام:William Morrow and company, Inc. در سال 1987در نيويورك با عنوان WITNESS (شاهد) به چاپ رسيد. سپس اين كتاب در ايران به همت آقاي اصغر گرشاسبي به فارسي ترجمه و توسط انتشارات اهل قلم در سال 1376 وارد بازار نشر كشور شد. ناشر ايراني اين كتاب طي مقدمه اي اطلاعات ارزشمندي را در مورد حزب زحمتكشان به خوانندگان خود عرضه داشته است.
اين كتاب حاصل قريب به 30 ساعت گفتوگوي طرح تاريخ شفاهي ايران در دانشگاه هاروارد با دكتر سنجابي از 15 الي 21 اكتبر سال 1983 و به هنگام اقامت وي در شهر چيكو از ايالت كاليفرنيا است. اين كتاب در سال 1381 از سوي انتشارات صداي معاصر در تهران و در شمارگان 3300 نسخه به چاپ رسيده است. آقاي سنجابي در مقدمهاي كه به قلم خود بر اين كتاب نگاشته ضمن بيان چگونگي ضبط خاطرات توسط مسئولان طرح تاريخ شفاهي اعلام ميدارد: «حاضر شدم با نماينده آن مؤسسه مصاحبه كنم به شرط آنكه در حيات من بيموافقت قبلي مطالب مصاحبه انتشار پيدا نكند و اجازه استفاده از آن مشروط به همين شرط باشد.» البته ايشان در پايان اين مقدمه دليل انتشار خاطرات در زمان حيات خويش را توصيه دوستان خود اعلام ميدارد. از آنجا كه در روي جلد و شناسنامه كتاب هيچگونه ذكري از طرح تاريخ شفاهي به ميان نيامده است، به نظر ميرسد علاوه بر تنظيم خاطرات توسط آقاي دكتر سنجابي، واگذاري مجوز انتشار آن در داخل كشور به انتشارات «صداي معاصر» نيز از سوي ايشان يا وابستگانشان صورت گرفته باشد. البته خاطرات آقاي سنجابي در دو نوبت و با تغييراتي در زمان حيات ايشان در خارج كشور منتشر شد كه واكنشهاي فراواني را در آن زمان به ويژه از سوي نهضت آزادي برانگيخت.
دكتر مجتهدي در سال 1361 به منظور انجام پارهاي معالجات به خارج كشور رفت و تا سال 67 يعني زمان ضبط خاطرات، براي مداواي نارسايي قلب نوهاش در شهر نيس اقامت گزيد. در اين سال عليرغم اينكه عوارض ناشي از سه بار سكته وي را رنجور ساخته بود، به دعوت فارغالتحصيلان دبيرستان البرز به آمريكا رفت و در حاشيه مراسم ديدار با شاگردانش، دستاندركاران طرح تاريخ شفاهي ايران در هاروارد همراه با برگزار كنندگان جلسات بزرگداشت به ضبط خاطرات وي پرداختند. آنچه توسط «نشر كتاب نادر» در ايران در خرداد 80 منتشر شد، نسخه تدوين شده توسط طرح تاريخ شفاهي است كه مقدمه طولاني مسئول آن يعني آقاي حبيب لاجوردي (در كتاب به اختصار «ح ل» ذكر ميشود) را نيز داراست. اما از آنجا كه براساس توافق اوليه بين دستاندركاران طرح تاريخ شفاهي و برگزاركنندگان جلسات بزرگداشت دكتر مجتهدي، قرار بود تا شاگردان استاد خود مستقلاً به انتشار اين خاطرات بپردازند معلوم نيست آنچه آنان تدوين كردهاند نيز به چاپ رسيده است يا خير؟ گفتني است بعد از فوت مرحوم مجتهدي در دهم تيرماه 76، نسخه تدوين شده حاضر انتشار مييابد و تاكنون سه بار با شمارگان دو هزار نسخه تجديد چاپ شده است.
اين كتاب به خاطرات سيدكاظم بجنوردي اختصاص دارد كه در سن 19 سالگي در سال 1340 به اتفاق چند تن ديگر اقدام به تشكيل حزب ملل اسلامي كرد. خاطرات آقاي بجنوردي اولين بار در سال 1378 توسط دفتر ادبيات انقلاب اسلامي(حوزه هنري) ضبط و چاپ شد. اما مجدداً ايشان بعد از مدت كوتاهي خاطرات خود را به كمك آقاي علياكبر رنجبركرماني تدوين و عرضه كرده است. آقاي بجنوردي در اين كتاب هيچگونه اشارهاي به چاپ آنچه را كه براي دفتر ادبيات انقلاب اسلامي روايت كرده بود، ندارد و اصولاً ترجيح ميدهد ذكري از وجود نسخه ديگري از خاطرات خود به ميان نياورد. در اين گونه موارد عليالقاعده ميبايست اندر باب ضرورت چاپ روايت جديدي از خاطرات دلائلي به خوانندگان عرضه شود. دفتر مطالعات و تدوين تاريخ ايران نيز ترجيح ميدهد تا در اين زمينه تاريخ پژوهان خود تأمل لازم را مبذول دارند به ارائه كاري تطبيقي نسبت به اين موضوع نميپردازد. كتاب مسي به رنگ شفق در سال 81 توسط نشر ني در شمارگان دو هزار و دويست نسخه وارد بازار كتاب شد.
كتاب «آن سوي اتهام، خاطرات عباس اميرانتظام» بعد از 21 سال با ادعاي: «… اين امكان كه اتهامات و دفاعيات من بهطور كامل به اطلاع ملت ايران برسد فراهم نيامد…» نگاشته شده است. نويسنده در قالب نگارش اين كتاب، توضيحات خود را در مورد طرح انحلال مجلس خبرگان، جاسوسي و…ارائه كرده است، اين كتاب در دو جلد و در سال 81 توسط «نشرِ ني» منتشرشده است وداراي چهار بخش: بخش اول؛ بررسي دوران «انقلاب، دولت موقت و سفارت»، بخش دوم به ريشهيابي علل «بازداشت»، بخش سوم به جمعبندي «نكاتي چند از خاطرات» و بخش چهارم به ضمائم و اسناد اختصاص يافته است.
آقاي طوفانيان در سال 1985 ميلادي (1363) به تشويق مسئولين طرح تاريخ شفاهي ايران وابسته به دانشگاه هاروارد گزيدهاي از خاطرات خود را به صورت مقطّع و غيرسليس بيان ميدارد. اين حالت بيان خاطرات، معلوم نيست به چه دليلي كاملاً حفظ شده و موضوعي با چنين ميزان از درجه اهميت، با كمترين جاذبه نگارشي عرضه گشته است. قطعاً نوع ارائه همين ميزان از خاطرات، در عدم پيگيري موضوع انباشت تسليحات در ايران با ارقام نجومي، از سوي اقشار مختلف جامعه بيتأثير نخواهد بود. اين كتاب در ايران در سال 1381 توسط انتشارات «زيبا» به همراه مقدمهاي كوتاه در مورد شخصيت آقاي طوفانيان و چگونگي فرار وي از ايران بعد از دستگيري توسط مردم، به چاپ رسيده است. در فرازي از مقدمه ناشر آمده است: «ارتشبد طوفانيان در جريان پيروزي انقلاب توسط مردم دستگير شد ولي با حمايت مسؤولان دولت موقت به همراه اسناد خريدهاي كلان نظامي ايران، فرار داده شد.»
اين كتاب كه در آخرين ماه از سال 81 توسط نشر «كتاب نادر» در ايران منتشر شد، حاصل مصاحبههايي با دكتر حائري در ايالت مريلند آمريكا بين سالهاي 67 تا 71 در چارچوب «طرح تاريخ شفاهي ايران» در دانشگاه هاروارد است. ضمناً گفتني است دستاندركاران اين طرح قبل از انتشار خاطرات، متن نهايي شده مصاحبهها را به منظور آخرين بازبيني براي دكتر حائري در تهران ارسال ميدارند كه البته ايشان در 17 تيرماه 1378 در تهران به رحمت ايزدي ميپيوندد و چنين اقدامي صورت نميپذيرد. براساس توضيحات مجريان طرح تاريخ شفاهي ايران، نزديك به يك سال بعد برادر همسر مرحوم حائري متن اصلاح شده را كه نشان از تغيير نظر نسبت به بعضي از شخصيتها داشته است، مرجوع ميدارد تا به چاپ رسد.
اين كتاب ابتدا توسط آقاي دكتر هوشنگ نهاوندي به فرانسه تحرير و اول آوريل 2003 توسط ناشر فرانسوي به نام Editions Osmondes در شمارگان نامعلومي منتشر گرديده است. ترجمه فارسي اين كتاب از چاپ دوم آن كه با اضافات و ملحقاتي در ماه مارس 2004 منتشر شده، توسط خانم مريم سيحون و آقاي صوراسرافيل به انجام رسيده است. چاپ كتاب حاضر به فارسي توسط شركت كتاب در پاييز 1383 و در لسآنجلس آمريكا در شمارگان نامعلومي صورت گرفته و در خارج از كشور توزيع شده است. آقاي نهاوندي در مقدمهاي بر كتاب خود وعده انتشار آثار مشابهي را توسط ديگراني كه شرايط مشابه ايشان داشتهاند داده است و مينويسد: «ميدانم كه چند تن از دستاندركاران و ناظران اصلي اين حوادث (انقلاب) نيز در آيندهاي نه چندان دور خاطرات و اسناد خود را بي هيچ پردهپوشي انتشار خواهند داد. بدين ترتيب سرانجام مقدمات فراهم آمدن شرح كامل و دقيق قاجعهاي كه بر سر ملت ايران آمد و نقطهي آغاز حركت تخريبي بنيادگرايي اسلام در جهان شد، بينش دقيقتري را دراينباره ميسر خواهد ساخت.» همچنين نويسنده در مقدمه چاپ دوم به زبان فرانسه مينويسد: «چاپ دوم اين كتاب بر گواهيها و يادآوريهاي جديد و بيشتر ناگفته تاكنون شامل است كه طبيعتاً با رعايت اصول تاريخ نويسي تا حد امكان با گواهيهاي ديگر مقابله و مقايسه و سپس در كتاب گنجانده شده است.»
اين كتاب كه به يادداشتهاي يكي از شخصيتهاي برجسته انقلاب در طول يك سال اختصاص دارد به اهتمام مهدي هاشمي تنظيم و توسط دفتر نشر معارف انقلاب در شمارگان سه هزار نسخه در سال 1381 وارد بازار كتاب كشور شده است. جناب آقاي هاشميرفسنجاني در مقدمه نسبتاً طولاني خود بر اين كتاب شرح موجز و مفيدي بر تعدادي از موضوعات مهم در سال 1362 دارد و در اين چارچوب رخدادهاي مهم را تبيين كرده است. همچنين دفتر نشر معارف انقلاب طي يادداشتي ضمن اشاره به خالي بودن جاي خاطرات دولتمردان جمهوري اسلامي در ميان ديدگاههاي گوناگوني كه در مورد انقلاب اسلامي عرضه شده است مينويسد: «از اين ديدگاه انتشار كارنامه و خاطرات آيتالله هاشميرفسنجاني، به عنوان نخستين خاطرات روزنوشت از يك دولتمرد بلندپايه جمهوري اسلامي، نقطه عطفي در تاريخ انقلاب اسلامي محسوب ميشود.» اميد آنكه گزيده حاضر بتواند شما را با كليات و محتواي اين كتاب آشنا سازد.
اين كتاب ابتدا در آبان سال 1370 (نوامبر 1991) در پاريس توسط نويسنده آن آقاي احسان نراقي به زبان فرانسه انتشار يافت. چاپ اول اين كتاب در ايران در سال 1372 با ترجمه آقاي سعيد آذري، توسط مؤسسه خدمات فرهنگي رسا صورت گرفت و «از كاخ شاه تا زندان اوين» در شمارگان پنج هزار نسخه وارد بازار نشر كشور گرديد. در مقدمه چاپ دوم، ناشر ايراني كتاب خبر از ترجمه اين اثر به زبانهاي اسپانيايي، عربي و انگليسي ميدهد و مينويسد: «ناشر آمريكايي در معرفي كتاب گفته است: «اين كتاب بهترين پاسخ به كتاب بتي محمودي نويسنده كتاب «بدون دخترم هرگز» در توصيف خصوصيات ملت ايران است»؛ ادعايي كه خوانندگان بعد از مطالعه كتاب ميبايست در مورد آن قضاوت كنند. در چاپ پنجم كتاب كه در سال 82 و در شمارگان دو هزار و دويست نسخه به بازار كتاب عرضه شده، تعاريفي در مورد اين اثر از برخي بولتنها و جرايد فرانسه آورده شده است كه بعضاً با محتواي كتاب سازگاري چنداني ندارد. همچنين در روي جلد چاپ پنجم اين كتاب كه با اضافاتي همراه است عبارت «با مقدمه فدريكو مايور» به چشم ميخورد كه در صفحات داخلي كتاب چنين مقدمهاي يافت نميشود. اميد آن كه گزيده حاضر بتواند شما را با كليات و محتواي اين كتاب آشنا سازد.
«انقلاب مشروطيت» عنوان كتابي شامل 7 مقاله از مدخل «انقلاب مشروطيت» دانشنامه ايرانيكا است كه در سال 82 توسط انتشارات اميركبير به بازار كتاب عرضه شده است. مقالاتي كه فصول هفتگانه اين كتاب را به خود اختصاص دادهاند عبارتند از: زمينههاي فكري (عباس امانت)، حوادث و رخدادها (ونسا مارتين)، قانون اساسي (سعيد اميرارجمند)، پيامدهاي مشروطيت (منصوره اتحاديه)، احزاب سياسي دوران مشروطيت (منصوره اتحاديه)، مطبوعات در عصر مشروطيت (علياكبر سعيديسيرجاني) و سير مشروطهخواهي در ادبيات (سرور سرودي)، به انضمام كتابشناسي نشريات و جرايد عصر مشروطيت به قلم علياكبر سعيديسيرجاني. اين كتاب توسط آقاي دكتر پيمان متين به فارسي ترجمه شده و آقاي دكتر ناصر تكميل همايون نيز طي مقدمهاي، نقدي كوتاه و گذرا بر پارهاي از مطالب آن نگاشته است. گفتني است «دانشنامه ايرانيكا» زير نظر احسان يارشاطر در آمريكا چاپ و منتشر ميگردد. در مطلبي كه ابتداي اين كتاب به منظور معرفي اين دانشنامه درج شده است، چنين ميخوانيم: «دانشنامه ايرانيكا در چهار سال ابتداي فعاليت خود مورد حمايت مالي سازمان برنامه و بودجه و تحت مسئوليت اجرايي بنگاه ترجمه و نشر كتاب [به مديريت احسان يارشاطر] بود. پس از انقلاب [اسلامي] در سال 1357ش./ 1978 ـ 79م، يك مؤسسه مستقل دولتي در آمريكا به نام «موقوفات ملي ادبيات و علوم انساني»، عمده حمايت مالي از اين طرح را پذيرفت. به علاوه بخشي از هزينههاي توليد دانشنامه، از منابع و خاستگاههاي شخصي و خصوصي در «بنياد دانشنامه ايرانيكا» تأمين ميشود.»
كتاب «انقلاب و پيروزي» كه به خاطرات آيتالله هاشميرفسنجاني در سالهاي 57 و 58 اختصاص يافته است. اين كتاب كه زير نظر محسن هاشمي و به اهتمام عباس بشيري و با استفاده از مصاحبهها، سخنرانيها و ساير اسناد، تدوين گشته توسط دفتر نشر و معارف انقلاب در شمارگان پنج هزار نسخه در سال 1383 وارد بازار نشر كشور شده است. جناب آقاي هاشميرفسنجاني در مقدمه خود بر اين كتاب، كتاب خاطرات مربوط به سال 59 را به دليل بهرهمندي از مطالب ثبت شده در مجلس پر بارتر وعده دادهاند.
اين كتاب در سال 79 ش. در آمريكا به نگارش درآمد و ابتدا توسط انتشارات «نشر آتيه» در ايران در سال 81 منتشر شد و سپس امتياز چاپ چهارم آن به طريقي به انتشارات ورجاوند انتقال يافت و در شمارگان سه هزار نسخه در تابستان 82 رسيد. خانم آريانپور در مقدمهاي كه تحت عنوان «يادآوري» آمده به چند نكته اشاره دارد كه از آنجمله است: «اما به دليل گذشت زمان، بديهي است كه در مواردي گزارش عين گفتگوها و مطالب چندين سال پيش ميسر نبوده است.» البته بديهي است همين تذكر ايشان برخي گزارشهاي دقيق با ذكر جزئيات اظهارات را كه گويي از نوار پياده گرديده است، قابل تأمل ميسازد.
اين كتاب كه به كوشش عليرضا عروضي در دو جلد تنظيم شده در لندن توسط انتشارات پاكا پرينت (Paka Print) در سال 1991 م. (1370ش.) چاپ و عرضه گرديده و در سال 1371 در ايران توسط «انتشارات علمي» در شمارگان 5500 نسخه منتشر شده است. ناشر ايراني كتاب «خاطرات ابوالحسن ابتهاج»، در متن كوتاهي تحت عنوان «ديباچه ناشر» خلاصهاي از زندگينامه وي را عرضه داشته، اما مشخص نكرده كه چگونه امتياز نشر اين اثر را به دست آورده است. در اين ديباچه تاريخ جلاي وطن ابتهاج سال 1365 خورشيدي، بعد از فروش كامل سهام بانك ايرانيان عنوان ميشود، اما در پيشگفتارِ آقاي ابتهاج كه در سن 92 سالگي وي و در لندن به نگارش درآمده، زمان خروج از كشور، ارديبهشت 1357 آن هم براي مدت كوتاهي با هدف معالجه چشم قيد شده است.
گزيدهاي از كتاب «خاطرات بزرگ علوي» تقديم حضور ميگردد. كار ضبط اين خاطرات در برلين طي 29 جلسه در ديماه 1374 (16 ژانويه 1995) توسط طرح تاريخ شفاهي چپ آغاز ميشود و تا آذر ماه 1375 (12 دسامبر 1995) يعني 14 ماه قبل از فوت بزرگ علوي ادامه مييابد. ابتدا اين كتاب در سال 1376 در اروپا انتشار مييابد و سپس يك سال بعد (1377) در ايران توسط انتشارات «دنياي كتاب» در شمارگان دو هزار نسخه چاپ و وارد بازار نشر كشور ميگردد. ناشر كتاب در ايران در مقدمه كوتاه خود مينويسد: «تلاش ناشر برآن بوده كه اين متن حتيالامكان عيناً مطابق با اصل كار كه سال گذشته ـ 1375 (احتمالاً 1376 صحيح باشد) ـ در اروپا منتشر شد، به زيور طبع آراسته و تقديم خوانندگان گردد ولي نظر به پارهاي ملاحظات اخلاقي و ديگر موارد مشابه به ناچار معدود قسمتهايي حذف شده كه با نشانه [] معين شدهاند.»
خاطرات آقاي پيرنيا كه به كمك فرزندانش در آمريكا گردآوري ميشده به دليل تشديد بيماري سرطان وي نيمهتمام مانده و لذا همه بخشهاي زندگي وي را در برنميگيرد. ديگر آنكه اگرچه مطالب گردآوري شده در اين كتاب به قبل از سال 1367 بازميگردد، اما انتشار آن با تأخيري طولاني در سال 1382 در ايران توسط انتشارات كوير صورت گرفته است. انتشارات كوير اين كتاب را با مقدمه نسبتاً مفصل آقاي عبدالله شهبازي در 2 هزار نسخه به چاپ رسانده است.
علي دهباشي كه اين كتاب به كوشش وي تدوين شده است در يادداشتي به عنوان مقدمه مينويسد: «كتاب حاضر براساس رساله «من متهم ميكنم كميته مركزي حزب توده را» استوار شده است. اين رساله در واقع به صورت گفتگو تنظيم شده است و دكتر كشاورز اُمهات فعاليت سياسي خود را بيان كرده است. اما بخش ديگري از خاطرات دكتر كشاورز كه در رساله مزبور نيامده و بيان نشده بتدريج در قالب مقالات متعددي توسط دكتر كشاورز در نشريات گوناگون چاپ شده است كه مجموعه آنها در اين كتاب گرد آوري شده...» چاپ اول «خاطرات سياسي» در زمستان 1379 و چاپ دوم آن در پاييز 1380 در شمارگان يكهزار نسخه توسط نشر آبي منتشر شده است.
اين كتاب در دو جلد و در 1224 صفحه توسط انتشارات روزبهاني و در شمارگان دو هزار و دويست نسخه در سال 1383 چاپ و منتشر شده است. در مقدمهاي كه به نام جعفري نوشته شده آمده است: «صميمانه ميگويم كه هرگز دعوي نويسندگي يا مورخ بودن نه داشته و نه دارم؛ بلكه صرفاً پارهاي از رويدادهاي زندگي خود را در كمال سادگي و آن طور كه رخ داده به روي كاغذ آوردهام و اگر لغزشهايي در شيوه نگارش وجود دارد به خاطر آن است كه توانايي من در نگارش در همين حد بوده است.» بيترديد طرح ادعاي غريب نگارش اين كتاب براي كساني كه عبدالرحيم جعفري را ميشناسند از ابتدا با سئوالي جدي مواجه ميشود، به ويژه كه در ادامه مقدمه، جعفري با ژان ژاك روسو مقايسه شده است!
فرح ديبا بعد از سالها سكوت خاطرات خود را در سال 2004 به زبان فرانسه در پاريس منتشر ساخته است. البته ترجمه فارسي اين كتاب نيز بدون مشخص شدن نام مترجم و مقدمهاي كه چگونگي روند انتشار آن به فارسي را مشخص سازد، به چاپ رسيده و در خارج كشور عرضه شده است. در شناسنامه كتاب محل انتشار مشخص نيست و انتشاراتي كه مسئوليت نشر را به عهده داشته عنوان «فرزاد» را دارد. در شناسنامه كتاب نام نويسنده: Farah Diba Pahlavi (فرح ديبا پهلوي) آمده است. اين كتاب تاكنون در ايران انتشار نيافته، اما دفتر مطالعات و تدوين تاريخ ايران مصمم است آن را همراه نقد تفصيلي به چاپ رساند. «كهن ديارا» از پنج بخش تشكيل شده كه هر قسمت به دورهاي از زندگي آخرين ملكه دربار پهلوي اختصاص يافته است: دوران كودكي تا ازدواج، دوران آغاز فعاليتهايي كه پس از ورود به دربار به وي واگذار ميشود، دوران بيماري محمدرضا تا فرار از كشور، دوران آوارگي تا مرگ شاه و در نهايت دوران پس از شاه.
كيانوري نگارش خاطرات خود را در سال 1371 به پايان ميبرد. وي در پيشگفتاري بر كتابش در پاسخ به اين پرسش كه چرا پس از اين همه سال به نوشتن خاطرات خود پرداخته است ميگويد: «درباره هيچ سازمان سياسي از آغاز مشروطيت تاكنون اين اندازه نوشته انتقادي و... منتشر نشده است.» در واقع دبيركل حزب توده ايران با نگارش اين خاطرات در مقام پاسخگويي به مطالب نگاشته شده عليه حزبي كه وي سالها رهبري آن را به عهده داشته برآمده است. مؤسسه تحقيقاتي و انتشاراتي ديدگاه كه اين كتاب را منتشر ساخته است در مقدمه خود در مورد چگونگي مراحل تدوين آن مينويسد: «چگونگي استخراج خاطرات و تدوين كتاب حاضر بدين صورت است كه در پي آگاهي و اطلاع «مؤسسه تحقيقاتي و انتشاراتي ديدگاه» از ابراز تمايل و آمادگي آقاي كيانوري براي انتشار خاطرات، تلاش شد تا امكان مصاحبههاي حضوري و مفصل ـ در خانه محل اقامت مشاراليه و همسرش ـ فراهم آيد. اين گفتگوها، كه قريب به يك سال(از26 خرداد 1370 تا 7 ارديبهشت 1371) در جريان بود، در 103 كاست ضبط شده و در بايگاني اين مؤسسه موجود است.» چاپ اول خاطرات نورالدين كيانوري توسط انتشارات اطلاعات با شمارگان 21 هزار نسخه منتشر شده است.
كتاب «سرنوشت ياران دكتر مصدق» به زندگينامه 20 تن از فعالان جبهه ملي اختصاص يافته است. اين كتاب كه به كوشش آقاي عبدالرضا هوشنگ مهدوي به نگارش درآمده در سال 1383 توسط «نشر علمي» در شمارگان 2200 نسخه، منتشر شده است.
كتاب «شورشيان آرمانخواه: ناكامي چپ در ايران» نوشته دكتر مازيار بهروز نخست در سال 1999 ميلادي(1378هـ ش) در آمريكا انتشار يافت و سپس در سال 1380 توسط انتشارات ققنوس ترجمه آن ـ كه به كوشش مهدي پرتوي صورت گرفته است ـ در داخل كشور منتشر شد. گفتني است چاپ پنجم اين كتاب در سال 1381 با شمارگان دو هزار نسخه در اختيار خوانندگان قرار گرفت. دكتر مازيار بهروز هم اكنون استاديار دانشگاه ايالتي سانفرانسيسكو است و كتاب شورشيان آرمانخواه در واقع بر اساس پاياننامه وي براي دانشگاه كاليفرنيا شكل گرفته است. به نوشته ايشان، اين كتاب تاريخ سه نسل از ماركسيستهاي ايراني را از سال 1320 تا سال 1362 دربرميگيرد. تجزيه و تحليل آقاي مازيار بهروز در مورد تاريخ «چپ» در ايران به اين دليل مورد توجه قرار ميگيرد كه وي فرزند جهانگير بهروز عضو حزب توده و در چند تحريريه نشريات اين حزب در سالهاي قبل كودتاي 28 مرداد فعال بوده است.
اين كتاب در دو بخش عرضه شده است: بخش اول ـ ترجمه بخشي از اسناد انتشار يافته از سوي آمريكا بعد از پنجاه سال با محوريت براندازي و بخش دوم ـ پژوهشي در ارتباط با كودتاي 28 مرداد. در بخش ترجمه، فصلبندي و دستهبندي اسناد با توجه به موضوع براندازي دولت قانوني دكتر محمد مصدق صورت گرفته است و بخش پژوهش، به نقد و بررسي محورهاي عمدهاي چون نقش حزب توده، مطبوعات، اوباش، نظاميان، روحانيت، افكار عمومي و... در عمليات براندازي اختصاص دارد. ناشر اين كتاب، «مؤسسه فرهنگي مطالعات و تحقيقات بينالمللي معاصر ايران»، مشخص نساخته است كه چه تعداد از اسناد منتشره توسط «سيا» را مورد مطالعه قرار داده و در اين ميان چه اسنادي منتشر نشده است و نيز در ميان اسناد منتشر شده چه تعداد از آنها مورد توجه اين مؤسسه قرار گرفته است. به طوركلي بايد گفت اين كتاب فاقد اطلاعات سندشناسي كودتاي 28 مرداد است. عمليات آژاكس با ترجمه ابوالقاسم راهچمني در چاپ دوم با شمارگان يك هزار نسخه در سال 82 وارد بازار نشر كشور شد.
آقاي جهانشاهلو نگارش خاطرات خود را در سال 1351 يعني آغاز اقامت در برلين غربي شروع كرده و در سال 1355 آن را به پايان رسانيده است. وي در مقدمه كوتاهي كه بر اين خاطرات به تاريخ شهريور 1361 نگاشته است خاطر نشان ميسازد: «اين سرگذشت در آغاز سال 1355 آماده شد اما به سببهايي چاپ آن دست نداد.» گفتني است در ابتداي اين كتاب مقدمه ديگري به قلم آقاي دكتر سيروس ايزدي به تاريخ 1375 به چشم ميخورد و انتشارات ورجاوند نيز نهايتاً آن را در زمستان 1380 با شمارگان دو هزار نسخه وارد بازار نشر كشور كرده است. متأسفانه از سوي ناشر توضيحي در مورد علت تأخير در انتشار اين اثر ارائه نشده است.
كتاب «مشروطهي ايراني» نوشته دكتر ماشاءالله آجوداني در سال 1376 در انگليس به نگارش درآمده و در سال 1382 در ايران توسط «نشر اختران» در شمارگان پنجهزار نسخه منتشر شده است. ناشر ايراني كتاب «مشروطهي ايراني» در مقدمه كوتاه و چند خطي خود آورده است: «در اين كتاب نيز در مورد جايگاه و نقش افراد، اقشار، گروهها و نهادهاي اجتماعي (از جمله روحانيان) در دورهي مورد بررسي داورياي هست كه با داوري و نتيجهگيري محقق ديگري هرگاه با ديدگاهي متفاوت، خود را در فضاي آن دوره، با تمام ويژگيهايش، قرار دهد يكسان نخواهد بود.» اما در اين يادداشت كوتاه، ناشر اشارهاي به چگونگي دستيابي به مجوز انتشار «مشروطهي ايراني» و اين كه آيا در سال 76 اين اثر در لندن منتشر شده است يا خير، ندارد. شايد اين سئوال پاسخ خود را از پيشگفتار آقاي آجوداني دريافت دارد: «با اين همه من نخواستهام كه كتاب بر انبوه كتابهايي كه در خارج از كشور منتشر ميشود، بيفزايم، قصد داشتهام كه كاري جدي و اساسي ارائه دهم، و دادهام؟» در واقع «كتابخانه مطالعات ايراني» را كه در لندن فعاليت ميكند بايد ناشر اوليه اين كتاب دانست اما بعد از شش سال زمينه انتشار آن در ايران نيز فراهم شده و توسط نشر اختران وارد بازار نشر كشور گرديده است.
اين كتاب عمدتاً گردآوري مطالب رسانههاي داخلي و فارسيزبان خارجي در مورد هويدا است، كه برخي مصاحبههاي اختصاصي آقاي محمود تربتيسنجابي نيز به آن اضافه شده است. اين اثر در نوروز 1383 در چاپ اول با شمارگان دو هزار و دويست نسخه توسط انتشارات عطايي وارد بازار نشر كشور شد. آقاي احمد سميعي يكي از نويسندگان دائمي مجله نشر دانشگاهي در مقدمهاي بر كتاب به تجليل از آقاي محمود تربتيسنجابي پرداخته و وي را يكي از روزنامهنگاران قديمي روزنامه اطلاعات معرفي كرده است. در بخشي از مقدمه آمده است: «كتاب حاضر كه مجموعه اطلاعاتي است در مورد اميرعباس هويدا نخستوزير رژيم پهلوي، با كوشش اين نويسنده پركار و با سابقه ممتد در امر خبرنگاري، تهيه و تنظيم شده كه در خلال مطالب آن بسياري از ناگفتهها از زبان كساني است كه در گذشته امكان بازگو كردن آن را نداشتند.»
اين كتاب به قلم آقاي رسول جعفريان است و مشتركاً توسط انتشارات مركز اسناد انقلاب اسلامي و سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي در شمارگان سه هزار نسخه در پاييز 1383 براي پنجمين بار به زير چاپ رفته است. سؤال محوري در اين كتاب آن است كه با توجه به اين كه به نظر ميرسد از مشروطه به اين سو، عمدتاً نيروهاي سكولار در صحنه سياست ايران فعال بودهاند، چرا و چگونه نيروهاي مذهبي و روحاني در موقعيت رهبري نهضت انقلابي مردم ايران در سالهاي 56 و 57 قرار گرفتند و اين نهضت منتهي به برپايي يك نظام اسلامي در ايران گرديد. نويسنده محترم براي پاسخ به اين سؤال به بررسي چگونگي رشد و برآمدن جريانهاي مذهبي سياسي دوران پس از شهريور 1320 تا هنگام پيروزي انقلاب اسلامي در سال 1357 پرداخته است.
+
نوشته شده در پنجشنبه بیستم بهمن 1384ساعت 18:30 توسط ح.م.سروستاني
|
This short trip introduces you to modern Iran as well as taking you back into the exciting and adventurous world of ancient Persia. For more than three millennia Persia has been the centre for Greek, Arab, Mongol and Turkish invasions, developing the nations culture through philosophical, artistic, scientific and religious influences. We tread in the footsteps of historys great leaders such as Alexander the Great, Genghis Khan and Tamerlane. As we walk round the ancient sites we can only wonder at the architectural skills of these ... (more)
راز پیروزی کودتای 28 مرداد محمدجعفر محمدی انتشارات فروغ کلن آلمان – چاپ اول 1382
درباره نویسنده کتاب: محمد جعفرمحمدی، ازاعضای سازمان نظامی حزب توده با درجه سروانی دستگیر وبه اعدام محکوم میشود. اعدام دستجمعی افسران، درآن سال ها سر وصدای زیادی درداخل و خارج ازایران به راه انداخت و کودتاگران را متوحش کرد. درنتیجه، محمدی با یکدرجه تخفیف و بعدها دراثر بخشودگی ها با گذراندن دوره پنج سال و چند ماه ؛ در سال 1337 از زندان خلاص شد. ایشان بعداز رهائی بار دیگر فعالیت های سیاسی را به طور زیر زمینی از سرگرفت و پس از انقلاب بهمن 1357 از ایران خارج شده اکنون ساکن آلمان است. محمدی، درپیگیری ماجرای کودتا، تصمیم میگیرد که با جمع آوری مدارک واسناد، واقعه کودتای 28 مرداد را همانطوریکه خود شاهد وناظر بوده مکتوب کند.
این واقعیت را نباید نادیده گرفت که درباره کودتای 28 مرداد گفتنیهای زیاد از افکارعموم پنهان مانده و بررسی ها ادامه دارد وهنوز در پیِ بیش ازنیم قرن،. گذشته ازاسناد رسمی طراحان اصلی یعنی انگلیس وآمریکا و همدستان ایرانی، روایت های زیادی در پستوی دلها محبوس مانده است که هر از گاهی از بایگانی ها و خلوت خاطره ها سرریز میشود و به بیرون درز میکند. از آنهاست اثر تازه ای از محمد جعفر محمدی، از افسران وابسته به حزب توده؛ که سالی پیش درآلمان منتشر شد. نویسنده به جهت برخورداری از اطلاعات فنی درنحوه شکل گیری و اجرای کودتا مسائل تازه ای را مطرح کرده و ضمن بررسی، همانطوری که در پیشگفتار آورده راویان و تحلیلگرانی که با ناراستیها و کژ فکریها، حوادث ورخدادها را خلاف واقع ثبت و ضبط کرده اند به باد انتقاد گرفته. جا دارد که از این برخورد انتقادی نویسنده قدردانی کرد. چرا که این معضل ریشه دار فرهنگی، یعنی تحریف تاریخ از بزرگترین آفت های ملی ماست و تازمانی که نویسنده ها، مسئولیت فردی و حرمت قلم را در راه بده بستانهای خصوصی و گروهی و سازمانی، نادیده میگیرند این نابسامانیها ادامه خواهد داشت. غفلت وسهل انگاریها زمانی فاجعه بار میشود که با نهادینه شدن قلب حقایق، جامعه از معنویت تهی شده، تزویر و نیرنگ و ریا جای واقعیت مینشیند. دروغ و دوروئی عادت میشود که شده، همچنانکه تا به امروز روابط اخلاقی و خصلت های فرهنگی مارا این مرده ریگ جان سخت باستانی رقم میزند! نویسنده کتاب حاضرّ، ازانحراف سخنگویان مسئول که قرار است بخشی از تاریخ معاصر کشوررا روایت کنند و داوریهای آیندگان براساس نقل و قول آنها صورت گیرد، دل پری دارد و به درستی ازآنها انتقاد میکند. در مقابله و تحلیل مسائل، اگرهم برخی جاها به صراحت حرفی نمیزند اما همینقدر که تنی چند از یاران و هم اندیشانش را به چالش گرفته، نشانی از آزاداندیشی و باور به حقیقت گوئی را به رخ میکشد. برایش مهم نیست که فلان دوست دیرینه یا فلان هم اندیش سابق و لاحق چگونه درمورد شخص وی داوری میکند، مهم این است که وقایع تاریخی را همانگونه که اتفاق افتاده باید گفت و نوشت. نه با افکار سازمانی و یا زیر نفوذ جریان های روز وقایع را تحریف کرد برای خوشامد این و آن. نگاه صریخ و روشنِ نویسنده به حوادث، باچنین دیدگاهی شروع میشود. دراشاره مستقیم به نطرات بابک امیرخسروی عضو مرکزی حزب توده درکتاب «نظر از درون به نقش حزب توده ایران» و سخنان مغشوش نویسنده اش که، پیچیده سخن گفتن را ضروری تشخیص داده که متأسفانه در بیشترآثار آقای بابک امیرخسروی امانتداری رعایت نشده و استنباطات شخصی و ازپیش تدوین شده حزبی را بیشتر به خوانندگانش نقل کرده است بی آنکه مسئولیتها را درنظرگرفته باشند، قابل ذکر است. بگذریم، همانطوری که ذکرش رفت آن کس که درباره تاریخ قلم میزند و نظر میدهد، درگام نخست باید اعتقاد به راستگوئی وباور به تقوای امانتداری داشته باشد تا وقایع را دقیقا آنچه اتفاق افتاده نقل کند که با کمال تأسف ایشان خطراین گونه لغزشها را ناچیز میشمارند . این که بعد از نیم قرن هنور نسل حاضر از جزئیات کودتا اطلاع درستی ندارد، همانطوری که از محتوای انقلاب مشروطیت و دیگر خیزش ها بیخبر است و حتا از هدر رفتن و بیراهه افتادن انقلاب بهمن 57؛ درهمین اغتشاش های فرهنگی ست که هرکس هرچه دل تنگش خواست، گفت ونوشت بدون رعایت کمترین ضابطه و معیاری ازمسئولیتها که درصورت عدم رعایت گذشته از گمراهی اجتماعی، واگذاشتن تدوین تاریخ کشور برعهده بیگانگان خواهد بود همانطوریکه درگذشته ها بوده است. نویسنده، حوادث روزهای پرتنش مرداد 32 را تعقیب میکند بانقل جزئیات، حتا حرکت مسیر تانکها و قرار گرفتن آنها را درنقاط ویژه شرح میدهد. با مقایسه نقل و قول های متفاوت از زبان بازیگران، به منطور روشن کردن واقعیت رخدادها، نقش هریک از عاملان را ثبت میکند. شاید همین حس کنجکاوی نویسنده است که خواننده، با میل شدید حوادث را دنبال میکند تا هرچه زود تر از گره خوردگیهای ماجرا سردرآورده و دشمنان داخلی را بشناسد. نویسنده میگوید: «برخلاف تمامی کتب، نشریات و مقالات منشرشده درباره این رویداد تاریخی، این نوشته به جنبه های سیاسی آن توجهی ندارد و فقط از دید نظامی به بررسی و موشکافی کودتای 25 و 28 مرداد 1332 میپردازد.» ص 15. بنا براین هدف نویسنده پیشاپیش روشن میشود که قصد و غرض از نگارش کتاب روشن کردن مسائل و وسایل فنی کودتاست نه ازدید سیاسی. گواینکه خواننده کتاب هرچه پیش میرود و با گذر از ریزه کاریها ونقش افراد، با بررسی فنی کودتا آشنا میشود،؛ ولی جابجا نشانه هایی میبیند از سایه روشن های سیاسی که ذهن نویسنده را محاط کرده است. به این نکته درآینده اشاره خواهم کرد. آنچه بر اهمیت این اثر میافزاید نگاه نویسنده است به زمان وقوع حادثه که با کنجکاوی و دقت به ریزه کاریها، خواننده را به پادگان ها میکشاند. مقررات نظامی را شرح میدهد. وظایف افسر نگهبان و دیگر مسئولان مربوطه را یادآوری میکند تا میرسد به جان مطلب که تجهیزات رزمی آماده به منطور پیشگیری ازاقدامات کودتاگران؛ وچگونه دراثرغفلت ستادارتش مصدق؛ تانکهای حاضر و آماده در اختیار کودتاگران قرار میگیرد. البته نویسنده مسئله را باز میکند. پرده هارا کنار میزند وجزئیات حوادث را به ذهن خواننده تزریق میکند که صحنه تغییر افسر نگهبان و نحوه کار این تعویض، داستان بسیار شنیدنی ست که شاید تا به امروز کمتر صحبتش در میان بوده است. و آن آماده سازی و تسهیلات مقدماتی و درعین حال سرنوشت اصلی کودتا را رقم میزند. محمدی، با یادآوری غفلت مسئولان وقت به ویژه افسر نگهبان مسئول پادگان سلطنت آباد که با ترک محل خدمت و تفویض پست نگهبانی به افسر دیگر که خلاف مقررات نظامی بوده، اعتقاد دارد که عوض کردن پست نگهبانی که منجر به اجازه حرکت تانکها به سمت تهران ونمایش قدرتنمائی عربده جویان اجیر در خیابان ها، ایجاد رعب و وحشت بین مردم، بیرون آمدن سرلشکر زاهدی از مخفیگاه و حمله مسلحانه به خانه دکتر مصدق و ... تا تکمیل پروژه کودتا. و همه، زیرسر سلسله عملیات پنهانی بود که با بیرون رفتن تانکها ازپادگان سلطنت آباد شروع میشود.
جا دارد که برای درک درست اختلاف ها و کشمکش های میان دربار و حامیان شاه – اعم از روحانیون و ملاکین و ... از طرفی ومصدق و احزاب و گروه هایی که دراثر برافتادن رضاشاه ازاریکه قدرت شکل گرفته بودند- اشاره ای بشود. به ضرورت طرح این مسئله اجبارا باید اند کی عقب برگشت وبا نگاهی گذرا شمه ای از وضع سیاسی سالهای قبل از حکومت دکتر مصدق را وارسید. با برکناری رضاشاه از سلطنت، جنگ قدرت درسراسر ایران از سر گرفته شد. حضور قوای نظامی بیگانگان درایران، مشکلات تازه ای را پیش آورد که اگر درایت برخی ازمعمرین سیاسی درمیان نبود شاید همان اوایل کار آتش نفاق و اغتشاش در سراسر کشور زبانه میکشید. ملاکین وسرخوردگان قدرت وبیش ازهمه روحانیت پرچمدار جنگ قدرت بودند که درآن موقعیت، دربازسازی قدرت ازدست رفته با ترفندهای گوناگون اهداف بلند پروازانه خودرا تعقیب میکردند. شکل گیری حزب توده و استقبال مردم ازآن بهانه ای شد در دست زمینداران و سنتگرایان، که هرمخالف را به اتهام توده ای یا به تهمت گوش کردن به یک سخنرانی، دهقان بدبخت و مفلوک را دستگیر وروانه زندان کنند که کمترین تأثیر ویرانگرش پاشیدگی خانواده ها بود و خالی شدن روستاها و راه افتادن سیل گدایان از روستا به شهرهای دور و نزدیک. نمونه های فراوانی درتاریخ ثبت شده ازاین رقابت ها و قدرتنمائیها داخلی چه به صورت عصیان و چه صورت طغیان محلی که مدتها، منطقه ای را کانون ناامنی کرده است. گذشته از قیام افسران خراسان و قیام قشقائیها و شکل گیری دوحکومت خود مختار آذربایجان و کردستان و بهم خوردن نظم موجود دربیشتر نقاط کشور، اثرات تبعی عصیان ها درداخل مراکز قدرت نیز؛ گرچه بی سر و صدا بود و دور از چشم مردم؛ با این حال درسیاست گذاریها ئ تصمیم گیریها بی تأثیر نبود. مثلا در روزنامه های بعد از شهریور 20 هرازگاهی ازباند ارفع در داخل ارتش مطالبی جسته و گریخته به چشم میخورد که ازنظرمردم عادی چندان قابل توجه نبود. بعدها معلوم شد که باند ارفع در داخل ارتش یک واقعیت بوده که زیر نظرانگلیسیها اداره میشد وهمه جا نفوذ داشتند حتا پشت اتاق خواب شاه با گماشتگانی در کابینه! و اگر ارفع رقیبی پیدا میکرد بطور قطع درنقش حریف در اختیار قدرتی دیگر بود و نقش مقابل او را برعهده میگرفت. حاصل آنکه هیچیک از این بازیگران به نفع توده مردم گامی برنمیداشتند. آلت فعلی بودند برای حفظ قدرت بیگانگان. اشاره نویسنده کتاب به رقابت میان ارفع و رزم آرا، برای خوانندگان ازآن جهت قابل توجه است که: «ارفع و رزم آرا رقیب یکدیگر بودند. تا اینکه درسال 1329 باند ارفع با طرحی که توسط سرهنگ اخوی و سرهنگ دیهیمی ریخته شده بود، رزم آرا را ترورکردند که به زندگی او پایان داد. ... رزم آرا باحفظ قدرتش درارتش، با رأی اکثریت مجلس شورایملی به سمت نخست وزیری منصوب شده بود وشاه به شدت بیم داشت که رزم آرا بااستفاده از این قدرت عظیم با یک حرکت کودتایی او را ازصحنه خارح نماید. ... با طرح توطئه باند ارفع به دست یکی ازمریدان آیت الله کاشانی درمسجد سلطانی مورد هدف گلوله قرارگرفت» ص 136. حتا رسوایی این زد و بندها تا آنجا پیش رفته که سرهنگ دیهیمی درنامه ای به شاه مینویسد: «چنانچه اعلیحضرت به خوبی میدانند برای از میان بردن سپهبد رزم آرا غیر ازآقای علم هیچکس به اندازه چاکر سهم نداشت.» ص 137 از فحوای نامه معلوم میشود که درقتل رزم آرا، شاه و علم وآیت الله کاشانی با باند ارفع همکاری کرده اند. تعجب آوراینکه درزیرنویس ص136 آمده است که« درکالبدشکافی جسد رزم آرا معلوم شد که گلوله اسلحه کمری کلت بوده نه گلوله ای که از طپانچه خلیل طهماسبی شلیک شده بود.ازقراریکی ازدرجه داران تیرانداز ارتش را درلباس غیرنظامی جزو همراهان امیراسدالله علم وزیر دربار جازده بودند.»
درچنین بحران همه جانبه، موج فزاینده و مدام بالا رونده ادبیات و هنر و سیاست، در اوج بود اما، بدون تعقل وبیشتر متکی به احساس، با شتابزدگی پیش میتاخت . میل به جهش بدون آمادگی و تمرین کافی؛ و نکته مثبت شکل گیری احزاب و تشکیل گروه های سیاسی بود با نشر روزنامه و نشریات فراوان وبالا رفتن میل مردم به مطالعه و جذب گرایشهای هنری واینها از دستاوردهای بزرگ همان آشفته بازاری بود که دربیداری مردم اثر گذاشت. نتیجه گیری یا نیک و بدش مطمح نظر نیست. بحث را به درازا میکشاند. اما اصل ماجرا این است که فضا، فضای مساعدی نبود برای ظهور و حضور مصدق.
اصل ماجرا این بود که حکومت مصدق، برای ایران استبداد زده نابهنگام بود. شخص شاه وعوامل سنتی حاضر به پذیرش افکار او نبودند. میگفتند مردم ظرفیت تحمل آزادی را ندارند. مصدق اهل قانون بود و منطق، پذیرفتن این گونه توجیهات استبدادی برایش سخت بود. میخواست حرمت قانون را همگانی کند و به جامعه تسری دهد. وازآنجائی که احترام به فرد را الفبای آزادی تلقی میکرد، براین باوربود تا زمانی که حرمت انسانی فرد و احترام به قانون رعایت نشود کارها به سامان نخواهد رسید. حوادث بعدی نظر او را تأیید کرد و این معضل اساسی تا به امروز همچنان مانده و با خون و گوشت مردم عجین شده است. گردانندگان کشور درکل نه شاه و نه اطرافیان آمادگی خانه تکانی و بریدن از ازگذشته ها را نداشتند. شرایط حکومت قبیله ای با حمایت سران مذهب و زمینداران، بیشتر به مزاج درباریان و سنتگرایان سازگاربود تا یک حکومت مدرن پارلمانی. مشروطیت نیز با ذهنیت سنتی وسایه کاملا سنگین اسلامی درآن زمانه پرتنش پا گرفته بود. این درست است که قوانین و لوایح پیشرفته اروپا در قانون اساسی گنجانده شد. اما آیا مردم توانستنداز تمدن اروپائیان به مفهوم واقعی متأثر بشوند؟ گذشته از ضوابط سیستم حکومتی کشور، روابط پیچیده جامعه نیز آماده قبول آن نوگرائیها نبود. این سخن به مفهوم نفی مشروطیت نیست. دستاوردهای آن خیزش بزرگ، ازحوادث تکان دهنده ای بود که جامعه را دگرگون کرد و دریچه های معارف جدید جهانی را روی ایران گشود اما نتیجه دلخواه را نداد؛ انقلاب بهمن 57 شاهد زنده این مدعاست. غفلت مردم، پیام آن خیزش را درنیافت، ذات قدرت مسلط را نادیده گرفت. سرتاسر دوران مشروطیت را دربیخبری واسارت ذهنی گذراند فرصت خودشناختن پیدا نکرد همچنان مجال نجات از یوغ «نیندیشیدن» را که فرهنگ غالب بوده و هست. تا بوده وهست اتفاق تازه رخ نخواهد داد، تابکارگرفتن اندیشه که چاره ساز نهائی ست. با تحریک و تهییج احساس میتوان موج عصیان و طغیان را بالا برد و کمر قدرت را خماند، اما درمان قطعی نیست و به جا به جا شدن چماقدار منتهی میشود. چماق را باید نابود کرد. چماقدارهمیشه بین مردم است و با ماست. ماهمیشه به جنگ چماقدار رفته نادم وزخمی برگشته ایم. زانو به بغل فرورفته درحیرت از زاد و ولد چماقداران، چشم انتظارآن اسب سواریم با چماق زرینش!
انقلاب 57، گسست تاریخی اتحاد تاج و عمامه بود که چکمه پوشان حذف شدند. و این بهترین تجربه بود برای مردم که ذات و گوهر هر دورا محک زد. ثابت شد که بقای عمر هر دو گروه، با شبانی این گله بزرگ به وسعت ایران بستگی دارد. اظهارات مصدق دردادگاه شنیدنی ست: «اعلیحضرت تلفن فرمودند "ظهربیایید" ... برای ناهار رفتم. اعلیحضرت فرمودند که : "هیئتی ازمجلس آمدند اینجا و میخواهند نگذارند من بروم" عرض کردم "قربان اینها را ملاقات بفرمائید اگرعرایض صحیحی کردند، قبول کئید و تشریف نبرید ... از اتاق که آمدیم توی سرسرا، دیدم آقای سیدمحمد بهبهانی و حاج شیخ بهاالدین نوری رفتند توی اتاق با اعلیحضرت ... ما بلا تکلیف ماندیم که چه بکنیم. برویم یا بمانیم. به وسیله پیرنیا سفارش کردم. فرمودند "بروند" َ ص140« ... سرگرد خسروانی رئیس باشگاه تاج عده ای از ورزشکاران باشگاه تاج را روز 9 اسفند، جلو منزل اعلیحضرت جمع کرده بود. ازآنجا وقتی من با اتومبیل خودم حرکت کردم و به خانه ام آمدم دنبالم کردند.» ص 139 درتشریح آسیب شناسی اجتماعی، درد دلهای پیرمرد را باید گوش کرد و با امیال وافکارش آشنا شد. میگوید: « ... برادرش شهاب خسروانی که با وکلای موافق دولت یکی بود آمد گفت " برادرم را آزاد کنید" شب گفتم "شهاب خسروانی، برادر شماست نماینده مجلس هستند. این برادر شماست. این سرگرد کار خلاف قانونی کرده، چند روز توقیف میکنیم، هیچ کاری نمی کنیم. بعدا مرخص میکنیم. گفت"باشد." مجازاتش انتظامی بود. گویا درژاندارمری بود. چرا درپست خودش نبوده؟ بروید ازبرادرش بپرسید ... اگر چنین آدمی بودم تمام اشخاصی که آمدند بالای خانه من، در را شکستند و عکسشان پیداست، همه معاف شدند غیر از یکی دونفر که به حبس پنج یا شش ماه محکوم شدند این کار سبب شد که همه با من مخالفت کنند و بگویند" درجامعه ای که مجازات نیست، امنیت نیست، چرا سیاست شدید نکردید؟" ...َ » نویسنده اینگونه اغماضها را به باد انتقاد میگیرد: «ادامه سیاست مماشاتگرانه ورویه سازگارانه دکتر مصدق نخست وزیر قانوئی مملکت بود که همچنان اجراشد ونسبت به توطئه کنندگان آتی کاملا رعایت شد وآمد به روز ملت ایران آنچه نباید بیاید.» صص 43 – 141 سرهنگ مبصر که بازجوی محمدی بوده و در قضیه انفجار آدران به او مظنون شده است. طی نامه ای از طریق سرتیپ ریاحی رئیس ستاد از دکترمصدق میخواهد که او را بازداشت کند ولی دکترمصدق زیر نامه فوق مینویسد« نتیجه تحقیقات را ازهمه کس حتا شهربانی و ژاندارمری پنهان نگاهدارید. دروضع آن افسر (سروان محمدی) هیچ تغییری ندهید. فقط محرمانه مراقب او باشید.» صفحه 300 کتاب «پژوهش نقدی برخاطرات فردوست. "آدران" اثر سپهبد محسن مبصر چاپ لندن. 1996 همین رفتار وروش دکتر مصدق ممکن است مماشات و تساهل تلقی شود ولی اگر مسئله مورد داوری قرار گیرد آن روی سکه موضوع رفتارو رعایت قانون است که باید درست و دقیق اجرا گردد. مصدق، با توجه به حس مسئولیت بزرگی که به گردن دارد وصیانت حقوق فردی مردم کشور را به دوش میکشد میخواهد بگوید تا زمانی که جرم طرف ثابت نشده نباید کسی را بازداشت کنید. درک چنین مسئولیت برای بازپرس نظامی قابل درک نیست. این است وجه امتیاز و برجستگی دکترمصدق با دیگر مسئولان زمانه. محمدی دربخشی از کتاب، تحت عنوان «عملکرد سرتیپ تقی ریاحی» برخورد انتقادآمیزی دارد با رئیس ستاد ارتش، که ملاقات ایشان با سرهنگ اخوی شنیدنی است. ازمفاد نامه ای که آقای ریاحی درتاریخ 30 سپتامبر 1986 از نیس به سرهنگ نجاتی مینویسد چنین برمیآید که رئیس ستاد باسرهنگ اخوی روابط نزدیکی داشتند وصمیمانه باهم دوست بودند. روز 26 مرداد بعد ازلو رفتن کودتای اول و بازداشت سرهنگ نصیری، سرهنگ اخوی که بنا به عقیده نویسنده کتاب طراح اصلی و گرداننده داخلی کودتا بوده، ریاحی را به منزلش دعوت کرده درحال بیماری بعلت یرقان شدید(ازترس اعدام) بستری ست میگوید « ... "تیمسار ما دسته افسرانی که شما حالا همه شان را میشناسید، فکرمیکردیم با اقدام علیه مصدق یک چاه نفت کشف کرده ایم ولی اشتباه کردیم . من تصمیم دارم در برابر شما انتحار کنم." با گفتن این کلمه، یک هفت تیر از زیر سرش بیرون کشید و به طرف مغزش برد. من پریدم و هفت تیر را ازدستش گرفتم، که گلوله توی لوله اش بود ... آن موقع بنای گریه را گذاشت ومن کمی دلداریش دادم وازمنزلش خارج شدم ... » زیرنویس صص 55 - 154 رئیس ستاد میداند که سرهنگ اخوی جزوافسران مخالف مصدق است و حتا از فعالیت هایی که علیه مصدق داشته با خبر است. « ... من به مناسبت اینکه سال ها بوداخوی را میشناختم وضمنا میدانستم جزو افسرانی بود که علیه مصدق اقدام میکرد. ... من دستور دادم از بازداشتش صرفنطر شود. ... دیدم یرقان دارد (ازترس اعدام) ... » ص 56- 155 پاسخ محمدی به این تمارضها، پخته وحساب شده است. انگار روح آزاد منشی و تبلورحرمت مصدق به«حقوق فرد» راِ تذکر میدهد و پرده از سهل انگاری ها و رفیق بازی های آقای ریاحی برمیدارد. « اولا یرقان مرضی ست ویروسی و تنها از طریق انتقال ویروس شخص مبتلا به بیماری یرقان میشود .... ثانیا کدام اعدام؟ من به خاطر ندارم که درزمان حکومت دکتر مصدق کسی به اعدام محکوم شده باشد؛ حتا به جرم ارتکاب به جرایم سطح بالای جنایی. همین نبودِ مجازات و مکافات درخور و شایسته با مجرمان بود که توطئه کنندگان ضد حکومتی بدون ترس و واهمه، به هرگونه اقدام ماجراجویانه ای دست میزدند.» ص 156. و این درحالی ست که خواننده در حین مطالعه پی برده است که نویسنده، با سوابق و ماهیت سرهنگ اخوی بیشتر آشنائی دارد تا رئیس ستاد! قبلا درماجرای دستگیری و کشتن سرتیپ افشار طوس، شرح واقعه راازقول نویسنده خوانده تا رسیده به: « صبح زود روز بعد از شبی که توطئه گران، افشار طوس را زیر شکنجه های فراوان غیرانسانی در تپه های تلو به شهادت رساندند ... سرگرد بازنشسته عزیز فرزانگان را با لباس غیرنظامی درمحوطه اداره موتوری ارتش درعباس آباد دیدم. درحالی که کمی مضطرب و کفشهایش پر ازخاک بود ... از او پرسیدم، عزیز این چه وضعی است؟ چرا کفشهایت این چنین خاکی ست؟ ... پاسخ داد" با اخوی تلو بودیم" ... من که تا آن لحظه هرگز نام تلو را نشنیده بودم، در فکربودم که تلوچیست؟ آیا تلو نام کافه یا مهمانخانه ای است ... طولی نکشید که ... در روزنامه های صبح همان روز خبر داده شده بود که جنازه افشار طوس در تپه های تلو کشف گردیده است. « ص 148
حکومت مصدق با خزانه خالی و اعتصابهای کارگری و مخالفت وکارشکنی های عوامل بیگانه درلباس خانگی، ازهرطرف درفشاربود. کشته شدن رئیس شهربانی تیر خلاصی بود به حکومت ملی وبزرگترین لطمه را به شخص مصدق واردآورد . دربار و روحانیون، عده ای از نمایندگان مجلس و روزنامه نگاران و بخشی از افسران ارتش در توطئه علیه سقوط مصدق، اتحادی ننگین وشرم آور درخدمت به بیگانه و اثبات نوکری به اجنبی را فراهم آوردند! و این سئوال هنوز برلبهاست : آیا با این همه پستی و رذالت چه جای سخن گفتن است از شرف ملی و بالیدن و لافیدن به مرزهای پرگهر! « ... در هفته کودتا، سیا آنقدر به روحانیون پول داد که اصطلاح "دلارهای بهبهانی" بسیار رایج گشت و ارزش بازار سیاه دلار به یک سوم کاهش یافت. ... وودهاوس برآورد میکند که رشیدیان هرماه حداقل 10000هزارپوند به کیسه روحانیون، سیاستمداران و سردبیران روزنامه ها سرازیر میکرد. صص3-197 با حمایت وهدایت استعمار، نهادهای سنتی ومذهبی و روزنامه نگاران اجیر، سروصدای گسترش کمونیست و برباد رفتن اعتقادات دینی مردم را برسر زبانها انداختند. ازنگاه سنتگرایان .در چنان شرایط گیج کننده؛ چماق و اختناق عمومی یک وطیفه میهنی مذهبی! محسوب میشد برای حفظ مقدسات. قبلا اشاره کردم که نویسنده ضمن پژوهش "فنی کودتا" به مسائل سیاسی نیز توجه داشته. با نمونه هایی که دراین کتاب آورده نشان داده که هرگز از یادآوریُ مظالم، تبعیض و اجحاف ومداخلات ناروای انگلیسی ها در جنوب، غافل نمانده است. « ... سوزاندن گاز طبیعی به جای انتقال آن برای مصرف داخلی و اداره آبادان مثل یک شهرک شرکتی که فروشگاهها وباشگاه ها مرتب رفتار تبعیض آمیزی علیه "ساکنان بومی" داشتند و ... شرکت مثل یک قدرت استعمارگر دیده میشد. ...» ص 75 – 174 محمدی در این کتاب، بارها از «کنترل» معادن یاد کرده و "این مضمون دائما تکرار شونده" را ذکر میکند. «شفرد به طورخصوصی تأیید کرد که انگلیس میتواند حتا معامله 40 – 60 را بپذیرد. مادامی که "کنترل دردست اوباشد" ... باید کنترل مؤثررا حفظ کنیم ... وزارت خزانه داری توصیه کرد که درموضوعات حاشیه ای امتیاز بدهید اما روی مسئله حیاتی "کنترل" محکم بایستید ... » ص 179
کودتای 28 مرداد، تنشهای اجتماعی و جنبش های فکری گوناگون را یکسره عقیم کرد. چالش هایی که در آن دوازده سال، درپس بیست سال اختناق پیش آمده بود، ازنفس انداخت. زمین گیرشان کرد. جلوه های آزادی با تمرین های اولیه که درحکومت دکترمصدق درحال تبلور بود و شکفتن؛ به بند کشید. نهادهای کارگری و سندیکاهای صنفی ودیگرتشکلات فرهنگی وهنریِ را ازبین برد..پیام آورتحول را با شانه های خمیده زندانی کرد. دستاوردها به گاهِ تمرینِ دموکراسی دراین کویر نفرین شده تباه شد. طولی نکشید که آمال ملی با هدایت استعمار به دست استبداد وارتجاع داخلی، برای چندمین بار روانه مسلخ شد. وقتی کتاب رابستم با دهها سئوال بی جواب، عاجز و درمانده اربازیهای سیاسی و آبروباختن ها و هدر دادن ارزش و فضیلت ده ها کار مثبت و مؤثر درراه تعالی کشور که انکار و نفی اش همانقدرخطاست که پنهان کردن خطاها و لغزشها. وهنوز درمانده ام ودرجستجوی پاسخ منطقی، حتا، قانع کننده با آنهمه فداکاری که پادشاه وقت درصیانت منافع شرکت نفت ازخود نشان میدهد تا جائیکه در سر این بده بستان حیثیت خود را به شدت لکه دار میکند، اما دروقت گرفتاری با آن بیماری کشنده نه تنها به دادش نمیرسند بلکه با رفتارهای غیرانسانی با تن بیماراو را که به خانه دوست پناه برده ، راه نمیدهند؛ خلاف همه رابطه های اخلاقی و دیپلوماسی ! پنداری، نفرین بود، نفرین پیرمرد؛ که آتش به هستی زد و خاندانی را ویران کرد.
+
نوشته شده در یکشنبه بیست و پنجم دی 1384ساعت 15:1 توسط ح.م.سروستاني
|
دکترفخرالدین عظیمی چاپ نخست پائیز 1383 نشر نگاره آفتاب
دفتر پرحادثه روزگار دکترمصدق، هنوز باز است بااین که بیش از نیم قرنی ازدوران اندک حکومت، مؤثر وبی نطیرش سپری شده هنوز گفتنی ها و شنیدنی های بسیار نهفته درانبان تاریخ دارد. انگار که اسنادی در پستوی بایگانی دولتهای ذیربط مخفی شده که هرازگاهی به رسم دیپلماسی اوراقی ازآن برگها، ولوشرمسارانه منتشر میشود، با انتشارهرسند دفترتازه ای ازسوء استفاده ها وخیانت ها و زد وبندها ازهرنوعش داخلی وخارجی، گشوده میشود. ولی آنچه بیشترآزاردهنده است و خفت بار؛ توطئه های بخش داخلی ست که پرده از ننگینی ها برمیدارد وسیمای واقعی بازیگران سیاسی و مسئولان کشور ورجال خود فروخته ایران را به نمایش میگذارد. کتاب «حاکمیت ملی و دشمنان آن» شرح حال روزگار حکومت دکتر مصدق است و روایتگر صادق آن سال های پرتنش که نویسنده عاملان اصلی توطئه ها ودشمنان واقعی ایران ومردم همیشه درجوش وخروش آن را معرفی میکند. انبوه سرشناسانی با شناسنامه های ایرانی حتا، دار و دسته ای که قبای نمایندگی مجلس و عبای امامت به تن دارند. خواننده دراین کتاب به گوشه هائی ازوقایع آن سالها ی غرورآ فرین برخورد میکند که برای نخستین باردرتاریخ ایران، حکومت به زعامت مردی آگاه وشجاع، با دولت مقتدری سرشاخ شده تاحق قانونی مردم را بستاند واز ظلم فاحش وتعدیات تجاوزگری توانگر و قدرتمند؛ وجدان بشریت را آگاه کند. همچنین دراین کتاب، خواننده گذشته ازنقش بیگانگان، با بازیگران ایرانی و پایوران اصلی کودتای 28 مرداد آشنا میشود که مـتأسفانه دراین اواخر بخشی ازپیشروان عقیدتی، توصیه میکنند که حادثه کودتا را باید فراموش کرد. ساده انگارانه است تجویز چنین سفارش و پذیرفتنش، به عذر زدودن خاطره های تلخ آن حادثه، یا اهرمی بازدارنده ازهمدلیها و وحدت آرزوهای نیم قرن بعد تلقی کردن. بی اعتبارخواندن و کم بها دادن به عارضه های نسیانِ یک فاجعه ملی، یعنی: غفلت و انحراف تاریخی را به جان خریدن، بدون اندک تأمل درتکراروبازتولیدش که دراین فرهنگ هرگز نا ممکن نیست، یادمان باشد که قرنی پس از تجدد و مشروطه خواهی، هنوزعفریت جهالت بالاسر مان درپرواز است وباماست! به این مسئله باز برمیگردم.
نویسنده با ذکر منابع،از نقش برخی کودتاگران که با دروغپردازیها وشایعه سازیهای ویرانگر، زمینه های چیرگی مجدد بیگانگان را فراهم آوردند؛ پرده برمیدارد. جزئیات توطئه هارا که به سقوط حکومت قانونی مصدق انجامید، فاش میکند. واین درحالیست که دکترمصدق از همان روزشروع به استیفای حقوق مردم ایران، شیوه ای کاملا منطقی، رفتاری دوستانه وبزرگوارانه پیش گرفته است: «درتمام دوران نخست وزیری مصدق کاری از او صورت نگرفت که درپیشگاه جهانیان و عرف بین المللی، ایرانیان را واپس مانده، قانون ستیز وتمدن گریز جلوه دهد. … هنگامیکه کارمندان انگلیسی شرکت نفت از ماندن و کار درایران خودداری کردند و راهی کشورخود شدند به دستور مصدق به شماری ازسران آنان قالیچه ای هدیه شد. … کوشش مصدق برآن بود که کسانی مانند حسین مکی را از دست یازیدن به کاری که بر آزرم و آبروی ایران آسیبی برساند باز دارد.» ص 15 شایعه ها وهیاهوی های برنامه ریزی شدهِ چیرگی کمونیسم به ایران، چنان وحشتی بین آمریکائیان ایجاد میکند که به فکر پیش بینیهای گسترده میافتند و تدارکات وسیعی را سامان میدهند آن هم درصورت شکست کودتا. « … درمرداد 1332، کوششهای آنان به صورتهای دیگری ادامه مییافت . مقامات آمریکائی مدتها پیش از مرداد32 برنامه ریزی کرده بودند که اگرکودتا نافرجام بماند و حزب توده توانا شود به پشتوانه نیروهای نظامی خود درخاورمیانه، جنگی چریکی در جنوب ایران به راه اندازند … حدود ده نفر ایرانی را برای به کاراندازی فرستنده های رادیوئی مخفی آموزش داده، تجهیزات لازم را دراختیار آنها نهاده بود … انبوهی جنگ افزار درپایگاه هوایی آمریکا در لیبی آماده شده بودئد که برای تجهیز ده هزار چریک کفایت میکرد تا بتواند دست کم شش ماه بدون نیاز به کمکی تازه به عملیات پردازند … تجهیزات دیگری نیز درخاورمیانه آماده شده بود … که ازطریق پایگاه هائی درتهران و تبریز به مناطق عشایر نشین جنوب ایران منتقل کرد … بنا بود شمار زیادی هواپیما درجنوب ترکیه مستقر شود ویک نیروی دریایی در نزدیکی بصره گرد آید تا بتواند از "گسترش کمونیسم" جلوگیری کنند. همچنین بنا بود از پایگاهی نظامی در عربستان سعودی نیز بهره بگیرند.َ» صص 22 - 21 با این همه پیش بینی ها که آمریکا برای براندازی دکتر مصدق تدارک دیده بود، به نظرمیرسد که انگار درنظر داشتند برای یک جنگ تمام عیاربایک قدرت بزرگ جهانی مثلا شوروی وارد جنگ شوند. حال آنکه به گواهی اسناد موجود، وشاهدان عینی، نه ایران دارای چنان ارتشی بود ونه حزب توده؛ که دشمنان مصدق ازآنها غولی ساخته بودند با زرادخانه ای خیالی به وسعت خاک ایران! مدارک موجود نیز گواه است که بعد از لو رفتن سازمان نظامی حزب توده، نه حزب دارای چنان قدرتی بود، که مقابله اش آن همه تجهیزات جنگی را بطلبد ونه اصلا دارای قشونی بود مجهز، که با لجستیکی کامل بسراغش رفت. امروزه، ازهرزاویه که به مسائل آن روزگاران نظری انداخته شود؛ در ذهن هرآدم منصف، فقط یک پروژه وسیع ماجراجویی جان میگیرد. واقعیت این است که وقتی یادداشتهای این بخش از کتاب را میخواندم، از قدرت فهم وذکاوت و ازهمه مهمتر، تشخیص بموقع دکترمصدق شگفت زده شدم. انکار فهمیده بود که آمریکا چه برنامه هولناکی برای لشگرکشی به ایران پی ریخته است. اینکه درآن سه روزه آخرحکومتش، با آنهمه تذکرات، درباره وقوع کودتا، واکنش جدی ازخود نشان نمیدهد وهمه را بی اهمیت تلقی میکند؛ به احتمال قوی درمقابل لشگرکشی آمریکا واشغال ایران؛ ناچیزبنطرش میرسیده است. آنچه دراین میان گفتنی ست بی میلی شاه از براندازی مصدق توسط خارجیهاست. «شاه بیمناک از آن بود که همکاری با آمریکا و انگلستان به شکست انجامد، پادشاهی را به ننگ بیالاید، و سلطنت او و چه بسا سلسله پهلوی را پایان دهد.همکاری با آن دوکشور حتا اگر پیامدی کامیابانه داشت میتوانست پس از فرو افتادن پرده ها و برون افتادن رازها، اعتماد به وی و مشروعیت اورا مخدوش کند. چنین ملاحظات آزار دهنده ای موجب شده بود شاه بخواهد که مصدق را نیروهای بومی براندازند.« ص 56 اما بالاخره تسلیم میشود. با آن همه پیش بینی های درستش که دربالا اشاره رفت. « … شمار زیادی کارگشا و واسطهَ …» بسیج میشوند. « … یکی از این واسطه ها اشرف پهلوی بود. او در آغاز "اصلا هیچ اشتیاقی نشان نداد." اما وقتی نورمن داربی شر، کارگزار اینتلیجنس سرویس، مبلغ هنگفتی پول در اختیارش گذاشت، وعده همکاری کامل داد.» صص 57 – 56 از خواندن خبر که خواهر پادشاه ایران از دولت بیگانه ای رشوه گرفته تا بعنوان دلالی توطئه گر، دولت برگزیده مردم را براندازد وگماشتهء آنان را به مردم تحمیل کند برای غارت منابع ملی کشورش؛ عرق شرم بر پیشانی خواننده می نشیند و اینجاست که زخمها و رنجهای بیشمار دکترمصدق این پیر دریا دل و شرافتمند؛ دل هرایرانی را به درد میآورد. با ورود اشرف پهلوی به صحنه فعالیتها، مصدق ستیزی و پروژه براندازی فعالتر میشود. هسته های اصلی شکل میگیرد. عده ای از رجال سیاسی و روحانیان و ملاکان زمزمه مخالفت شکل حادتری میگیرد وازهمه مهمتر آیت الله کاشانی و بقائی و مکی و حائری زاده هستند که بد نام ترین قشرهای جامعه را به خدمت میگیرند. برای برکشیدن مصدق با فواحش و دسته اوباشان همکاری میکنند وبا حزب توده هماوا میشوند. عظیمی در بخشی از کتاب اشاره های جالبی دارد به نقش های حسین علاء و سیدحسن تقی زاده، که دراثر تبلیغات گمراه کنندهء چپ و راست، به چهره های درباری وانگلیسی معرفی شده بودند. درباره علا می نویسد: « … چند روزی پس از کودتا علا خطاب به شاه نوشت "شنیده شده است که علیا حضرت ملکه مادر و والاحضرت اشرف قصددارند به زودی به ایران مراجعت نمایند. چون حضرات از رویه قدیم خود دست بردار نیستند و یقینا باز آن بساط مداخله در امور سیاسی و جمع کردن عناصر بدنام را از قبیل عباس شاهنده، بیوک صابر، محمدعلی نصرتیان ، جمال امامی، مهدی پیراسته و غیره تجدید خواهندکرد، صلاح اعلیحضرت دراین است که اجازه نفرمایند به ایران معاودت نمایند واگر آمدند درتهران نباشند.» ص 59 درباره تقی زاده مینویسد:«تقی زاده را نه تنها چپها وملیون، بلکه شاهیانی مانندعلم، نیزبسیارهواخواه انگلستان میدانستند اما او خود را اغلب بسیار بیش از خرده گیران ومخالفانش دلبسته ارزشها وشرف وطن خواهانه نشان داده بوداو، ازسالهای بیشتر، روشهایی را که برخی ازهموطنانش درروزگار پس از شهریور 1320، برای جلب دوستی و حمایت سفارت انگلستان درپیش گرفته بودند نکوهش کرده برآن کارها تأسف خورده بود. ... تقی زاده ازتن دادن به فشارهای سفیرانگلستان، شپرد (Shepherd)که ازکسانی مانند رضا حکمت رئیس مجلس شورایملی پیروی کند، خودداری کرد. او سفیر را به سبب دخالتهای ناروای خود درسیاست داخلی ایران با صراحت سرزنش کرد. این سرزنش شپرد را برآن داشت که تقی زاده را به سب صفت های دولتمردانه اش ستایش کند. ... با بالا گرفتن کوششها برای خنثی کردن یا از کارانداختن سنا، تقی زاده نیز به صف مخالفان مصدق پیوست...» صص 86- 84 دکترموحد نیز دراین باره در جلد اول کتاب «خواب آشفته نفت» مینویسد: « ... تقی زاده پیشنهاد سفیر انگلیس برای تغییر دولت را نیز بی وجه دانست و گفت: "هیچ سفیر ایران در دربارسنت جیمزبه پادشاه انگلستان پیشنهاد نمیکند که دولت خودرا تغییر دهد." تقی زاده گفت دولت مصدق قادر است که با خطر کمونیسم مقابله کند. مخالفان مصدق هم برخلاف آن چه میگویند نیرومند نیستند ... شپرد درگزارش خود به لندن اعتراف میکند که تقی زاده در مقایسه با بسیاری از سیاستمداران دیگر ایران از قماشی دیگر است.» همان ص 438 تلاش انگلیسیان برای نخست وزیری سید ضیا به جایی نمیرسد. ازدرک خیلی مسائل عاجز مانده بودند. شاه توان مقابله با مصدق را نداشت. با شخصیت ضعیفش قادر نبود درمقابل او قدرتنمائی کند. انتخاب نخست وزیران بعد از کودتا، بهترین گواه است. جالب ترین تحلیل را از شخصیت پادشاه ایران هندرسون سفیر وقت آمریکا به دست میدهد: « من بیش از پیش متقاعد شده ام که شاه از شهامت و قاطعیت بی بهره است. اواز ضعفهای خود آگاه است و به این گرایش دارد که بکوشد با یافتن بهانه های گوناگون برای بی عملی خود با سرزنش کردن اطرافیان وآنان را مسئول خطاهای گذشته دانستن، سیمای حقیقی خودرا بپوشاند.» ص 103 از سوی دیگر شاه، به انگلییس وتوصیه آنها بی اعتماد بود. به آمریکائیان بیشتر اطمینان داشت. «انگلیسیان دیر زمانی بود که شاه را بسیار بی اراده میدانستند و پس از 30 تیر به این نتیجه رسیدند که او سخت ضد انگلیسی است.» ص 103 از ضد انگلیسی بودن شاه هیچ گونه اثری دیده نمیشد. جز خریدهای کلان نظامی ازآمریکا. اینجا باید حق به شاه ایران داد. هراندازه که انگلیسی ها طبق عادت دیرینه بنجل های از رده خارج شده را به ارتش ایران،آنهم چند لا پهنا قالب میکردند آمریکا حد اقل از این گونه معامله های بینداز و دررو را نداشت. نمونه اش تانکهای چیفتن بود که ارتشیها همیشه از کندی و نحوهء عملکرد آنها شاکی بودند. شاید خصلت ذاتی انگلیسیان که بر تجارت وبده بستان های مالی بیشتر تکیه دارد، این توهم را نهادینه کرده وداوری های نهائی را به حجم بازرگانی وا گذاشته است. نویسنده کتاب، روی مطلبی انگشت نهاده که حس هوشمندی وقدرت درکِ روشن ش را برجسته میکند. « ... کسانی که به مصدق پشت کردند نگران پیامدهای افزایش اقتداراو بودند، اما، ظاهرا، ازاین احتمال ِبسیارقوی که خود کامگیِ شاهانه، به پشتوانه غرب، جانشینِ زمامداریِ مصدق شود هراسی به دل راه نمیدادند. چنین برمیآمد که آنان کوته بینانه ازپیامدهای همکاری با مخالفانِِِ شاهدوست یا غربگرای مصدق غافل بودند و ازاینکه این کار هستی جنبشی را به خطر میافکند که همچنان مدعیِ دلبستگی به هدفهایش بودند نگرانی نداشتند.» ص 110 واقعیت این است که انگیزه های شکست آن خیزش بزرگ ملی را، نویسنده کتاب به درستی تشخیص داده و دردهارا فهمیده است. آن عده ازیاران از مصدق برگشته که پرچم مخالفت را برافراشتند یا آن عده از طرفداران سلطنت که با هووجنجال وترس ازسقوط پادشاهی و خیالبافیهای موهوم زمینداران و سرمایه داران از چیرگی کمونیسم، زمینه های ویرانی آن نهضت بیسابقه و تاریخی را فراهم ساختند و با رفتارهای ناشایست خود آرزوهای ملتی را برباد دادند، اگرامروزه درصحنه تاریخ زنده هستند چگونه با آنهمه خیانت ها و ندانم کاریهای شرم آورشان با وجدان خود کنار میآیند؟! ملت ایران، هنوز لبخندهای غرورآفرین آن رهائی بزرگ ازیوغ بیگانه را فراموش نکرده همانطوریکه رنج شانه های رنجور دکترمصدق را؛ تجاوز و ستمی که از طرف شاه برآن پیر کهنسال تحمیل شد، اما خوشنام، سرفراز و مقاوم، درتاریخ این سرزمین؛ جاودانه ماند. برچیدن قانون و حذف حکومت قانونی مصدق وآغاز اقتدارشاهانه، به سقوط سلطنت وظهور بنیادگرائی وارجاع مردم ایران به عصر جاهلیت عرب، انجامید. واین سنجش و نتیجهِ داوری تاریخ از شگفتیها بود! که درفاصله ربع قرن به وقوع پیوست.
پایبندی به آزادی مردم و احترام به نفوذ قانون، یادگار خوشی است از دوران زمامداری دکتر مصدق که درذهنیت چند نسل باقیمانده است. کاری که درسراسردوره مشروطیت سابقه نداشت. اعتصابات و راه پیمائیهای احزاب درنهایت آزادی صورت میگرفت. بااینکه حزب توده ازسال 1327 غیرقانوئی اعلام شده بود، بازهم حکومت، آنهارا آزاد گذاشته بود با علم به اینکه میدانست حزب توده دشمن سرسخت اوست. یک نمونه اش تظاهرات گسترده حزب توده در تیرماه 1330 بود که مصادف شد با ورود آورل هریمن به تهران. که درآن روز « ... دست کم 20 کشته و 200 زخمی برجای گذاشت.» ص 157. و این درحالی بود که روزنامه های وابسته به حزب توده « ... مصدق را مستبدی نامید که میخواهد حقوق مردم ایران را به سود "امپریالیستهای آمریکائی" زیرپا بگذارد. ص 158 داوریِ مغرضانه روزنامه های حزب توده نیز قابل تأمل است. برچسب زدن "مستبد" به مصدق وتهمت زدن به او به سود"امپریالیستهای آمریکائی"، باوجود آزادی گستردهء مطبوعات، نمونه ایست از نا آگاهیها که قرار بود، با خِرد! جمعی مردم ازچنبره استعمار رهاشود! انگار مفهوم "مستبد" و "امپریالست آمریکائی"! برایشان روشن نبود! کدام حکومت مستبدی اجازه فعالیت به احزاب مخالف ویا مجوز راهپیمائی داده؟ و روزنامه های مخالف را تاآن جا دستشان را باز گذاشته که نام آوران اپوزیسیون ش در نقش جاسوس با اخذ پول ازدول بیگانه، به ملت خود خیانت کنند! نویسنده کتاب، درزمامداری دکتر مصدق، آزادی مطبوعات را اینگونه روایت میکند: « ... از مجموع سیصد و هفتاد نشریه ای که دردوره نخست وزیری مصدق منتشر میشدند دست کم هفتاد نشریه با حکومت او دشمنی داشتند.» ص 224 درباره آزادی احزاب و جمعیت ها، میتوان ادعا کرد که حکومت دکرمصدق از درخشانترین دورانی بود درسرتاسر دوران مشروطیت. حتا قداره بندان وعربده جویان سومکا و پان ایرانیستها با آرم های فاشیستی خود درخیابان های تهران راهپیمائی میکردند. مطبوعات درنهایت آزادی هرچه دل تنگشان می خواست مینوشتند دکتر مصدق دراردیبهشت ماه سال 1330 به شهربانی کل کشور نوشت: « درجراید کشور ان چه راجع به شخص این جانب نگاشته شود، هرچه نوشته باشد و هرکه نوشته باشد، به هیچ وجه نباید مورد اعتراض و تعرض قرارگیرد.» ص 891 خواب آشفته نفت. عظیمی، اعتلای ایمان و باور دکترمصدق به آزادی و دموکراسی را اینگونه، بیان میکند: « او ازدست زدن به اقداماتی پرهیز داشت که سرگوبگرانه تلقی می شد یا با خط مشی و روش او درتحمل گروهها و سازمان های چپگرا یا راستگرا، یا مطبوعات مخالف، ناسازگاربود.» ص 154 شیوه های حکومتی دوران مصدق ، پیام آور تازگیهای ویژه بود خلاف فرهنگ رایج.آنچه که بیشتر، رجال وسیاستمداران و طبقات مرفه سنتی را تحمل دیدن نبود، رعایت قانون و تمرین روشهای آزاد زیستن و حرمت به فرد و شکستن قداست باد کرده با مناصب والقاب پف آلود بزرگان بود. مصدق، دریچه آزادی را روی مردم کشورگشود. زمینه هایی برای تحمل دگراندیشان را فراهم ساخت. نمونه اش آزادی مطبوعات واحزاب بود که چترشوم سرکوب و سانسور ازبالاسرشان کنار رفته بود. برای نخستین بار، با آن همه تشنجها وتنشتهای خصمانه، که هم طبیعی بود هم، نشانی ازناپختگی وعدم بلوغ سیاسیِ که به استبداد خو گرفته بودند. زمینه های تمرین آرادی و دموکراسی دراذهان مردم و درکلیه سطوح درحال رشد بود.
تأملی کوتاه درگذشتهء برخی از مخالفان مصدق گفتنیهای تازه ای پیش میکشد که نمیتوان راحت و بی خیال ازکنارشان گذشت و چشم پوشی کرد. گذشته از خانواده سلطنتی که معلوم نیست با چه انگیزه از نخست وزیرمورد تأیید مجلس و مردم، که: بااسناد و مدارک گریبان یک دولت غاصب و مقتدر را گرفته بود به حق، برای اخذ حقوق پایمال شده و قانونی ملت، مخالفت میکنند تا مرز دشمنی. وحیرت آور این که درکنارخواهر پادشاه، ملکه مادر نیزدرتوطئه براندازی مصدق شرکت میکند تا کمرش را خردکنند که مبادا منافع بیگانه به خطر افتد! شگفتا پاداش آنهمه خوش خدمتی، درسقوط سلطنت و برآمدن ملایان آشکارشد وذاتِ عریان حقیقت، پرده ها را کنار زد. مضافا اینکه، شبکه مخالفان مصدق ازملغمه عجیب وغریبی شکل گرفته بود: از آیت الله گرفته تا لمپن. چپ و راست. گروهبان پیشین وواعظ و بازاری و روزنامه نویس وکیل مجلس وافسران عالیرتبه ارتش و سرنخ دست امریکا و انگلیس. روحانیان بنام ازآیت الله سیدمحمد بهبهانی و سیدابوالقاسم کاشانی و فلسفی واعظ تا طیب حاج رضائی سردسته لمپن های تهران، همه دست در دست هم برای بقای استعمار و استثمار. تحمل این ننگینیهای خفت بار با "مرزهای پرگهر" واقعا که شرم آوراست! « ... محمدرضا بهبهانی پولی از مادرشاه دریافت کرد تا گروهی را در مخالفت با مصدق به بست نشینی برانگیزد.» ص 138. «ای . کی. راتنی. (A.K.Rothnie) مکی را گروهبان پیشینی در نیروی هوایی توصیف کرد که "به اتهام دزدیدن ابزار" اخراج شده بود. اوافزود " به فراوانی گزارش شده است که مکی آماده بوده است اگر ما پولی به اوپرداخت کنیم، جبهه ملی را رها کند ... بی بهرگی کامل اوازاصول ئ از دل نگرانیهایِ وجدانی، موجب خواهد شد مکی برای ایران رهبری بسیار ناخوشایند باشد.» صص2-121 ِ« بقائی ماجراجوی سیاسی پرشوری بود ودسیسه گری بی پروا. او یاوریاهموندی بودنه چندان درخور اعتماد و سیاستگری که ازباور به توهمات توطئه نگرانه متظاهرانه یا واقعی ... یکی ازیاران نزدیک بقائی درقتل سرتیپ افشارطوس رئیس شهربانی مصدق دخالت داشت ... دولت مصدق خواستار آن شد که از بقائی سلب مصونیت پارلمانی شود واو را محاکمه کنند.» صص 6 - 125 « ... ازمدتها پیش ازکودتا، یعنی از30 اردیبهشت 1332(20 مه 1953) به کارگزاران سیا واینتلیجنس سرویس دستور داده شده بود که هرهفته یک میلیون ریال (دوازده هزاردلار) را که بامعیارهای آن روز مبلغ بسیار هنگفتی بود به کار "خرید همکاری" نمایندگان بگیرند. دوسازمان یاد شده چنین محاسبه کرده بودند که برای دستیابی به حد نصاب پنجاه و سه نفره، که چهل و یک نفرازآنان علیه مصدق رآی دهند، میبایست همکاری بیست نماینده را، افزون برکسانیکه قبلا به همکاری تن درداده بودند، به دست آورند ... » ص 188 « اندکی بیشتر، شاه که دربدگمانیهای خود نسبت به انگلیسیان همچنان پابرجا به نطر میرسید ... پیام فرستاده بود گه اگر"میخواهند او تاج و تخت را رها کند باید فورا اورا آگاه کنند تا بتواند بی هیاهو صحنه را ترک گوید.» ص 190 « ... سیا "وامی خصوصی" به مبلغ چهل و پنجهزار دلار به عباس مسعودی، سناتور پیشین و صاحب امتیاز و مدیر موسسه روزنامه اطلاعات پرداخته بود که آن روزنامه را باهدفهای سیا واینتلیجنس سرویس هماهنگ کند ... دست کم بیست روزنامه که از سیا و اینتلیجنس سرویس کمک مالی گرفتند، وظیفه خودرا که پرخاشگری علیه مصدق بود انجام دادند. ص 223 باخواندن هریک ازاین خبرهای شرم آور، ننگی ازحقارت، خوانننده را دچارسرگیجه میکند. انگار شرف و حیثیت ملی و فضیلت انسانی و مفاهیمی ازاین ردیف ها، تنها، وسیله ایست برای نمایش پستی و رذالت های ذاتی؛ درمجموعه ای ازفرهنگِِ کودتاگران که ساطور به دست، حقانیتِ صداقتِ ملتی را با خیانت و مزدوریِ بیگانگان تاخت میزنند و تو درحیرتی ازاینهمه آدمهای رنگین فکر، میپنداری ازقوم و قبیله ای دیگرند با فرهنگ و سنتی دیگر، بیگانه اند با همه چیز این مردم، بیگانه ای که با خودیها رشد کرده بالا آمده ولی ازحضورش خبر نداشتی! میدیدی میشناختی اما نه باطن را؛ اصلا اهل باطن نیستیم. با پوسته راحتتریم. با مغز بیگانه.
نویسنده بااشاره به رفتار خارجیان دررابطه با انگیزه های ملیِ "نهضت صنعت نفت درایران"، مطلب جالبی را بیان کرده که جا دارد عبرت آموز کسانی باشد، که با شیفتگی درانتظار حمله آمریکا به کشور بیتابی میکنند! « ... مقامات انگلستان وسپس امریکا مصمم بودند منافع ونفوذ به خطرافتاده خود را دوباره درایران برقرار کنند. آنان بااین اهداف، و بی آنکه نگران این باشند که اقداماتشان احساسات وطن دوستانه وآرزوهای دموکراتیک مردم ایران را دستخوش آسیبی دیرنده کند، الهام بخش، پشتیبان، وپاسدار مخالفان بومی مصدق شدند یا آنان را دستاموز خود کردند. ...» ص 199 و حالا که بیش از نیم قرنی ازآن فاجعه ننگین میگذرد. وآمریکا شریک اصلی کودتا با پوزش از ملت ایران چه، توسط خانم اولبراخت وزیرخارجه وقت وچه توسط شخص کلینتون رئیس جمهورسابق آمریکا، جای گفتن دارد که بعضی هموطنان به فراموشی ونادیده گرفتن آن فاجعه تأکید دارند. معلوم نیست انگیزه وآبشخوراین اصرارشتابزده ونوظهورچیست؟ وچه تدارکی درپشتش نهفته شده است؟ برعکس، بازماندن دفترروزگارمصدق که تنها درخششی بود درتاریکیهای تاریخ سراسرسیاه وپرنکبت ما،الزامیست واین رسوائی تاریخ تا آن جا باید پیش برود که به کتابهای درسی مدارس رخنه کند. تا آیندگان، دشمنان خانگی را بشناسند. آگاهانه نفس بکشند و هشیارانه بزیند. فریب وعده چپ وراست را نخورند. گرفتار طلسم تاج وعمامه والفاظ بزک کرده آنان نشوند. خِرد خودرا بکارگیرند و راه درست اندیشیدن را تمرین کنند واینکه : چرا صدها سال است درجادوی بهشت موعود، به جهنمیم، چرا با خفت وخواری، به جهل ونکبت زندگی معتاد شده ایم و دهها چراهای دیگر را بشکافند! نویسنده، با شکافتن پوسته ها، مغز فاجعه کودتای 28 مرداد را عریان میکند و با سخنان نغز کتاب را پایان میدهد: « ... هدف آن فراگرد، ازمیان بردن یا اعتبار زدایی ازآرمانهائی بود که مصدق به برکشیدن وتحقق آنها کمر بسته بود. هدف کودتا – که تنها به پشتوانه همدستی و هماهنگی نیروهای بیگانه و یاورانِ بومی آنها به نتیجه رسید - فقط این نبود که موضوع نفت به دلخواه کشورهای غربی حل شود. هدف اصلی دیگر این بود که آرمانها و تلاشهای ایرانیان برای حصول حاکمیت ملی و پیشرفت به سوی جامعه ای دموکراتیک ناکام بماند. ...» صص29 - 230 دردها همچنان باقی ست. با دل های زخمی، ازپوچی و هدررفتن آن همه تلاش ها و مبارزه های خونین! و آخرین پرسش: دشمنی با مصدق و اهداف والایش به نفع کیست؟
+
نوشته شده در یکشنبه بیست و پنجم دی 1384ساعت 14:58 توسط ح.م.سروستاني
|
عباس میلانی ناشر: سرکت کتاب. لس آنجلس چاپ اول بهار 1384
کتاب شامل 3 بخش است : در ادب و سیاست - هویدا و منتقدانش - نقد کتاب.
نویسنده، با گردآوری مقاله ها و یک مصاحبه، نه تنها از اتلاف وقت کسانیکه علاقمند مطالعه آثارش هستند، جلوگیری کرده، بلکه با انتخاب بحث هایی درحول روشنگری و بیشتر درقلمرو«نقد» و«ادبیات انتقادی»، که بی تردید یکی ازاساسی ترین نیازهای اجتماعی، فرهنگی امروزه ماست و میدانیم که حداقل با بیش ازصدسال تآخیر هنوز به جائی نرسیده ایم و از قافله جهانی عقب مانده ایم، یکجا و دریک مجلد منتشر کرده است که باید قدردانش بود. اکثر این مقالات قبلا در نشریات گوناگون به چاپ رسیده وازنظرخیلی ها گذشته است. شخصا، بخشی ازاین مقاله ها را در گذشته خوانده بودم . ولی باید اعتراف کنم که وقتی کتاب به دستم رسید ، با همۀ آشنائی با مطالب کتاب و نشانه هائی که در ذهنم ته نشین شده بود، بار دیگربا اشتیاق خواندم تا پایان.همانطوری که دربالا اشاره شد، کتاب مجموعه ایست از مقالات چاپ شده با 20عنوان با مطالب متنوع که با هماهنگی کامل در مقوله های گوناگونِ ادبیات، بحث میکند . حتا آنجا که سه نقد بسیار جالب – در بخش هویدا و منتقدانش – از زنده یاد دکتر مصطفی رحیمی، همچنین از بهروز امین و دکتر اکبر اعتماد را نقل کرده، ستودنی است. طرفه آن که رفتار و برداشت و این اخلاق نیک میلانی، یعنی آوردن نقدها، یادآور آزاد منشی وایمان به مبانی مدرنیته ازسوی نویسنده است. با این که درسنت نقد ما، کمتر دیده شده که نویسنده ای تحمل نقد داشته باشد، تا چه رسد به اینکه عین مقاله منقدینش را درکتابش منتشرکند. امید است این شیوه درجامعه تسری پیدا کند و اخلاق تحمل و اندیشیدن درست و سالم روشنگری بین اهل قلم جا بیفتد و رایج شود. نباید فراموش کرد که رعایت حق و حقوق منقدان، احترام به فضیلت قلم، به ویژه حس تواضع و حرمت به نویسنده را برجسته ترمیکند. بررسی تمام عناوین این کتاب که دربرگیرنده بیست عنوان است، نه ضرورتی دارد و نه دریک مقاله میگنجد.لذا، بیشتر تآمل خواهم کرد روی دو عنوان از کتاب، که به گمانم از ویژگی های خاصی برخوردارند.
1 - صیاد سایه ها . گلستان و مسآله تجدد. 2 - سنت و تجدد و فرا تجدد در بستر ایرانیت.
صیاد سایه ها که 38 صفحه از کتاب را به خود اختصاص داده، نگاه تازه ایست به آثار ابراهیم گلستان وفعالیت های فرهنگی – هنری او درزمینه های : ترجمه - داستان نویسی - فیلم سازی - عکاسی و نقدنویسی و ... با دیدی به غایت تیز و منصفانه که در سطر سطر یادداشت ها، دقت و قدرت تمیز میلانی را،با افق های تازه برابر چشم مخاطبین میگشاید.
می گوید: « ابراهیم گلستان را، به گمان من، باید از مهمترین چهره های عالم هنر و ادب معاصر ایران دانست. او درعرصه هایی گوناگون از هنر به مرتبه ای سخت والا رسیده است.» ص 10 این گونه برداشت ازآثارگلستان، آن هم توسط میلانی که خود از صاحبنظران در حوزه ادب وهنر ایران است،با داشتن صلاحیت و مسئولیت ها و مشاغل بسیارسنگین دانشگاهی درخارج ازکشوررا، نباید سرسری گرفت. مقاله نشان میدهد که نویسنده، آثار گلستان را با دقت مطالعه کرده. بسیار موشکافانه فیلم هایش را بارها دیده.ترجمه هایش را خوانده. عکس هایی را که درجوانی میگرفته، دیده، مقاله هائی را که درروزنامه های حزب توده در زمانۀ پرتنش سال های بیست شمسی نوشته است وارسیده، و با دست پر و پیمان توانسته، چنین تحلیل پرارزشی از آثار یکی ازبرجسته ترین هنرمندان کم نظیر ایران را تدوین وشایستگی خودرا به اثبات برساند. و یا خواننده وقتی میرسد به این برگ از کتاب و میخواند که : « ... به گمان من ویژگی آثارش در این واقعیت نهفته که صلابت نظری و فضل فرهنگی منتقدی را که در "زوایا و خبایا" ی تجدد غوری تمام کرده با خلاقیت هنرمندی ریزبین و بدعت گذار درآمیخته و از ترکیب آنان چشم اندازی نادر و نقاد، نکته دان و نکته یاب پدید آورده که هم ایران و سنتش را خوب میشناسد و هم غرب و تجددش را . مفتون و مرعوب هیچکدام نیست. هر دو انگار از منظر مسافر ومهاجری منتقد برمیرسد وهدف من در اینجا دقیقا حلاجی ابعاد همین منظر است.» ص 13
از درک میلانی و چیرگی همه جانبه او در تبیین شواهد و ابزار بنیادی مدعاهایش، بیشر، با صداقت و صمیمیت او آشنا میشود. میلانی برای اثبات درستی دریافته هایش، با استفاده از دانش خود، در پیشزمینه ها و ابزارهای ضروری تجدد و سنت، با اطمینان ازحضور بذرهای اصیل آن میراث فکری درآثار گلستان،نظرش را مکتوب میکند. همین شیوۀ پژوهشیِ او، خواننده را میکشد و میبرد نه تنها تا پایان مقال، بلکه درمقوله های متفاوت دیگر نیز با همان اثر مطبوع که بر ذهنش مانده و جا گرفته پیش میرود. اضافه کنم که روانشناسی مطالعه، در برخی از آثار برخی ها گاهی اوقات رشگ انگیز میشود . من تبلورو تآثیر مثبت این حس را بارها در همین کتاب دیدم . خوره به جانم انداخت. نویسنده با اشاره به اظهار نظر تنی چند از نویسنگان کشور درباره نثر و زبان گلستان مینویسد : « ... نثر گلستان، با سکوت های زیبایش، با ایجاز شاعرانه اش، با ایهامی که در آفرینش شخصیت ها وفضاها معمولا به کار می بندد، دقیقا نثری "شهروند طلب" و "رعیت گریر" است. خوانندگان تنبل رابرنمیتابد. ... نثرش انگار "شب زده" است . درتاریکی شب، هزار و یک پیچیدگی دارد و بالمآل تنهابه برکت نور ذهن خواننده ای ریز بین میتوان گره از این پیچیدگیها برداشت.» ص 24 اصولا یکی از وجوه تمایز گلستانِِ ِ داستان نویس، با دیگرداستان نویسان کشوررا، از همین دیدگاه که میلانی با قوۀ تمیزش به درستی درک کرده و انگشت روی آن گذاشته، باید مورد تحلیل قرار داد. در آثار گلستان و به ویژه درداستان هایش فکر و اندیشۀ پنهان، مانند سایه ای خزنده حرکت میکند و درست درلحظاتی که خواننده فکر میکند، معمایش حل شده و درحال گرفتن شکاراست که به ناگهان با چرخیدنی تند مخفی میشود. میرود. گم وگور میشود تا از جایی درلا به لای سطرها پیدایش کنی.چنین سبک وشیوه خلاف نظر آسان طلبان است که برنمی تابند. تعمد گلستان، ازطرفی یاد آور تفاوت هاست بین داستان و گزارش، ازطرف دیگر، آنچه اهمیت دارد، کشیدن مخاطبین است به حوزۀ فکر و اندیشه. بنگرید به داستان "اسرار گنج دره جنی" و نقش دختر کلفت و یا درداستان "خروس " نقش سلمان آن پسر بچه ای که راننده شرکت اورا دربیرون آبادی میبیند. مخلص کلام، تا جائیکه خود میشناسم، میلانی تنها پژوهشگری است که با تسلط به مفاهیم آثار گلستان، و درک و دریافت درست ازافکارش تا مرز شکافتن ته لایه های ذهنی او پیش رفته و با عقل نقاد، به تحلیل وتفسیرابعاد فکری گلستان، اثری بسیار بدیع به وجود آورده است که امید میرود پندآموزی باشد برای آن عده از اهل قلم که با نقد و انتقاد سر و کار دارند . نقد و انتقادی که از چشمۀ پاک و زلالِ «فکر نقاد» سیراب میشود و راهنمای صیقل زدن اندیشه های پاکیزه .
2 - «سنت و تجدد و فرا تجدد دربستر ایرانیت» بنا به نوشته کتاب درفهرست مطالب، موضوع گفتگوئی ست با همین عنوان در روزنامه شرق، که متن مصاحبه درهمان روزنامه هم چاپ شده است .تجدد و سنت از سال ها پیش دغدغه فکری میلانی ست. میتوان گفت که او بیش از دیگر کوشندگان وخادمان فرهنگی دراین راه کوشیده و همچنان میکوشد و قلم میزند. کتاب «تجدد و تجدد ستیزی» او که چندسال پیش درتهران منتشرشد، واستقبال علاقمندان و بحث هائی که در باره اش راه افتاد، نمونه ای بود ازعلاقمندی و نگرش او با جهاتی گسترده تر و خلاف نظر برخی ها به مقوله سنت و تجدد. طرفه انکه ادامه تلاشش در این باره دنبال میشود وهرزمان که فرصتی گیر آورده مسئله را تعقیب کرده است. اینکه گفتم نگرش او به مقوله سنت و تجدد خلاف نطر برخی هاست باید توضیح بدهم: که نگاه میلانی به گذشته ایران و آبشخور فکری او دراین زمینه ازدوردست های فرهنگ ایران سرچشمه گرفته با تآملی ژرف، در آثارو افکار تنی چند از اندیشمندان و فرهنگمداران گذشته. اومبانی بحث را بر پایه ای استوارمیکند که تجدد خواهی زمانی درایران شروع شده بود که هنوز درغرب بحثی ازاین قبیل بحث ها درمیان نبوده است. این جا قصدم بررسی آن کتاب نیست تنها به ضرورت تآکید علاقه او، به مقوله سنت و تجدد، این یاد آوری را لازم دانستم . اغراق نیست که اگر گفته شود این بحث 10 صفحه ای میلانی که دراین کتاب آورده ار عمیق ترین و شفاف ترین مقالاتی ست که در باره سنت و تجدد نوشته شده است. به گمان میلانی هیچ مسئله ای به این اندازه درایران مورد بحث و جدل نبوده است. او خلاف برخی ها از شناسائی و درک سنت گریزان نیست. میگوید: « ... اگر بخواهیم به تجدد واقعی دست پیدا کنیم، باید سنتمان را از نو بشناسیم و حلاجی کنیم و از دل پرغنایش ملاط تجدد راستینی که درآن واحد ایرانی وجهانی است فراهم کنیم.» ص 143» او خلاف تجدد خواهان، سنت ستیز، اعتقاد براین دارد که دریچه تجدد را با نفی سنت های دست پا گیرمیتوان به روی جامعه باز کرد و جلب « جنبه های مثبت و بالقوه همسو با تجدد را حفظ و سویه های واپس مانده اش را واگذاشت» ص .142 میلانی، خلاف خیلیها با سنت و سنتگرایان مخالفت کورکورانه ندارد. با اطمینان خاطر به مبانی اعتقادی،اجتماعی و فرهنگی ، بازخوانی سنت و بازاندیشی تجدد را مطرح میکند تازمینه گشودن افقهای تازه «تعقل و فکر نقاد» درجامعه فراهم شود.
با تآمل در پایه های فکری او اشاره اش به تجربه های غرب آموزنده است. میگوید« ... متجددان اروپائی به سراغ سنت خود رفتند. جنبه هائی از آن را که به کار تجدد و نوسازی جامعه میخورد برگرفتند و جنبه های باز دارنده و خرد ستیزش را به باد انتقاد گرفتند. ماهم به گمانم تنها با آشتی نقادانه با سنت ایرانی میتوانیم راهگشای تجدد ایرانی باشیم.» ص 144. نویسنده با اعتقاد به نفوذ وحضور تجدد در جوامع بشری و بالمال سرایت آن به ایران میگوید « ... در دورانی بسرمیبریم که تجدد به شکلی روز افزون و گریز ناپذیر جهانی شده است... در این کار نه میتوان مجذوب گذشته ماند و نه باید مرعوب و مفتون آینده خیالی شد ...» 44 – 145 میلانی بی پرده سخن میگوید با علم به اینکه میداند جزم اندیشان ومطلق گرایان ارنظراتش بیزاراند. سکوت یا پذیرفتنش، برای حفظ کیان قدرت موجودشان خطرناک است ولی اودرنقش یک تحلیلگراجتماعی نمیتواند جزآنچه حقیقت میداند و به حقانیت نظراتش ایمان دارد، نظر خلافی ارائه دهد. درهمین مصاحبه، ازبرداشت و استفاده ابزاری از تجدد توسط قدرت های غالب، با مثالی از ناصرالدین شاه میگوید : «ناصرالدین شاه از تجدد صرفا ابزار سرکوب و کنترل و نظام مالیاتش را می پسندید. ... در دوران بعد هم شاهان پهلوی هر دو، درعین اینکه به جنبه های اقتصادی تجدد، یعنی بسط نظام سرمایه داری و رشد شهر نشینی و تقویت متوسط عنایت جدی داشتند، هیچکدام جنبه های سیاسی تجدد، به ویژه دمکراسی را بر نمی تابیدند. آنها هم عقل تجددرا صرفا تا جائیکه به تثبیت و تحکیم قدرتشان مدد برساند تحمل و تشویق میکردند»ص 145 نگاه تیز و شفاف میلانی به تاریخ اجتماعی سیاسی ایران اورا به قلب گرفتاریهای گذشته وحال وغفلتهای ملی میکشاند. و با طرح « مارکسیسم هم بی شک روایتی از تجدد است . میبینیم درایران، به دلایلی که بی شک محتاج بررسی دقیق اند، تنها روایت استبدادی و روسی و چینی ( و حتا آلبانی!) از این تفکر رواج پیدا کرد ... اما مارکسیسم، به گفته کاموبه تصلب جریان های فکری دچار شد ورسالت انتقادی راواگذاشته و گاه حتا به ابزار سرکوب وانقیاد بدل شده.» ص 146 نویسنده با چنین نگاه تند وتیز به مارکسیسم روسی، دراشاعه تزهای دیکته شده، گوشه چشمی به حوادث سال هائی دارد که مردم ایران ازبند اختناق وفضای سانسور، تازه رهیده بودند. این جا لازم است توضیحی گذرابه ضرورت روشن شدن بحث درباره اوضاغ اجتماعی – سیاسی آن سال ها بدهم. واقعیت این است که باحمله متفقین به ایران که به گشوده شدن اجباری وغیرمنتطره دروازه های کشور منجرشد، مردم سراسیمه شدند. یآس و امید و التهاب امان مردم را ربود. از طرفی، اشغال خاک وطن توسط قوای متجاوز دول بیگانه، بردلها سنگینی میکرد، ازطرف دیگر، با کناررفتن چتر خفقان نور امید به آینده گسترده تر میشد. کتمان نباید کرد که درآن فضای ملتهب، نوعی گیجی جامعه را پیچانده بود. با تبعید رضا شاه ازایران، تبلیغات علیه سلطنت و دولت راه افتاد. پیشقراولان، گذشته ازرجال بوقلمون صفت ونمایندگان مجلس، ملایان بودند.در شهری مانند تبریز که زیرچکمه های قشون متجاوزروسی بود، اولین کارملایان، راه انداختن روضه خوانی و قمه زنی و سینه زنی و تزئین مساجد با پرچم های سیاه ورونق دادن امامزاده ها وتعمیرمقبره های متروک شد. فحش و لعنت به رضاشاه، که آن جماعت طفیلی را از مفتخوری منع و برای شغل و حرفه شرافتمندانه ترغیب کرده بود؛ ورد زبان مردم شد. تجهیز قشون اسلام با تمهیداتی تازه سرلوحه کار قرارگرفت. ورود مراجع تازه نفس ازعتبات و نقش آنها در بسیج توده ها برای توسعه اسلام و تحریک و تهییج دهقانان برای کشتار بهائیان در سیسان و آن حوالی و فعالیت و آماده سازی زمینه ها برای قتل روشنگرانی مانند کسروی را، نه حکومت جدی گرفت و نه متفکر دلسوزی بود که عقلش به این قبیل حرکت ها قد بدهد! لشگریان حسینی با راه انداری زوار کربلا و حمل استخوانهای پوسیده اموات، این کار ننگین را ازسرگرفتند. درمساجد و درمراسم روضه خوانی و سینه زنیها نیش و کنایه اهل منبر به کسانی که فرزندان و به ویژه دختر هایشان را به مدرسه فرستاده اند مرسوم شد. آن هم با چه کلمات رکیک و زننده ای! درحوالی خانه یکی ازعلمای معروف تبریز در نزدیکیهای کنسولگری روس و محله ارمنی نشین که بین تبریزی ها به «ارمنستان»شهرت داشت، و سر راه دانش آموزانی بود که به مدرسه میرفتند، قهوه خانه ها مرکز اوباش شده بود و دائما مزاحم جوانان بودند. بیشتر اهل محل میدانستند که آن عالم مشهور پشتیبان و محرک اوباشان است. درحکومت فرقه دموکرات وقتی آن اوباشان دستگیرو روانه چوبه دار شدند، اعتراف کردند که به تحریک عالم محلی آن همه فتنه ها را مرتکب میشدند. اصلان که اعدام شد برادرش هرجا که مینشست به انگجی بدو بیراه میگفت. در چنین حال و اوضاعی وقتی مردم شهر، سرباران و افسران دختر روسی را که چشمچرانهای تبریز به آنها «ماماندر» لقب داده بودند، میدیدند : سر پست درچهارراه ها ومیدان ها و دروازه های شهربین مردم سیگار به لب مشغول روزنامه خواندن است ودرسرما، هر ازگاهی بغلی را ازجیب درآورده و قلپی سرمیکشند، حق داشتند که به نوخواهی های حزبی که نوید آزادی زن و مرد را میداد گرایش پیدا کنند. از منظر اجتماعی، تآسیس حزب توده، و احزاب دیگر باعث شد که افکارعمومی از توجه به یک نکته واحد اسلامی به دیگر پدیده های نوظهور نیز جلب شود. بی گمان، مسائل مهم دیگری که درآن دهه پیش آمد، این زمینه را فراهم ساخت که پروژه تشکیل سلطنت ملایان با شش دهه تآخیر اجرا گردید. در چنین بحران ، کنار رفتن چتر خفقان، درانظار عموم بیشتر تجلی پیدا کرد. اتفاق تازه و نوظهوری بود برای نفس کشیدن درهوایی که نسیم آزادی محسوس بود. آنچه به مشام میرسید، خلاف عادت بود. مردم، به سکون و سکوت معتاد شده بودند. با این حال نفسی تازه کردند و به ناگهان حزب توده را دیدند با حزب ها وجمعیت های نوپای دیگرو میزهای روزنامه فروش ها رنگین وپرازروزنامه و نشریات گوناگون وفراوانی کتاب با متن هایی از مشرب های فکری، ازهر لونی که طالب بودی و اندکی طول نکشید درکنارخیابان ها بساط کتاب و روزنامه. سرهرگذر میدیدی بساطی سرریز از نوشته ها، زن و مرد پیر وجوان صف بسته وبا چه اشتیاقی سرگرم خواندن هستند. شکل گیری حزب توده وبه دنبال آن راه افتادن سندیکاها و نهاد های کارگری و اجتماعات صنفی، جامعه را تکان داد. اعتصابات بزرگ کارگران شرکت نفت درجنوب کشور با آن گستردگی و ابعاد که در طول فعالیت آن شرکت درایران بیسابقه بود، وتسری آن به دیگر مراکز کارگری، در بیداری اکثریت توده های زحمتکش مردم ایران فصل تازه ای گشود. درچنین فضای تازه ومساعد، حزب توده باب تازه ای به روی مردم باز کرد تقویت مبانی فرهنگی و مطالعه کتاب و روزنامه و نشریه های گوناگون، که برای اولین بار آزادانه به خانه ها راه پیدا میکرد. به خانه محروم ترین لایه های اجتماعی. استقبال جوانان ازمطالعه حیرت انگیز بود. اینکه پایانش به بیراهه کشیده شد و گرفتارفلاکتِ جهانشمول شد، مسئله دیگریست که نه کارگران دخالتی درآن داشتند و نه انبوه طرفداران بی خبر از بازیهای پشت پرده. بده وبستانها ازنظرعموم پنهان بود. سنت دیرینه ای که تا به امروز جاری ست . آن دههِ پربار و استثنائی، پرشی بود شتابزده به جلو برای دریدن پرده های سکوت وآشنائی جوانان با نحله های گوناگون فکریِ جوامع بشری. البته عارضه هایش نیز هرگز قابل کتمان نیست؛ همچنانکه نمیتوان مردم عادی را به دست داشتن در آن آلودگیها و فریبکاریها متهم کرد. تردید نیست که مردم با هشیاری از نکات مثبت ان حرکت ها سود بردند.
این توضیح برای این بود که دقت و کنجکاوی میلانی را تآیید و یاد آور شوم که مسئله را با احتیاطی تآمل انگیز مطرح کرده. او با اعتقاد به حضور وگسترش مارکسیسم روسی و تآثیرات آتی اش درفضای ایران آن روز، براین گمان است که کل این پرونده «بی شک محتاج بررسی دقیق اند» اگر توسعه ادبیات، کتاب، مطبوعات و نشریات و فرآورده های جنبی آن ، از شمول مدرنیته است وچنین اتفاقی در درون همان سیستم مارکسیسم روسی رخ داده و افق های تازه و بدیعی درایران عقب مانده و زیر سانسور باز کرده است، میباید که بررسی دقیق را ملحوظ کرد و میلانی، خیلی بجا این پیش بینی را یادآوری میکند آنهم به زمانه ای که موج جهانی با هماهنگیِ ریاکارانه، با چیرگی در سیستم های گوناگون فکری، برای نابودی اثرات بنیادی ولو به ظاهر پنهانِ شدهِ آن پدیده عصر، مصرانه میخواهد که جامعه بشری را با فکر واحدی یک کاسه کند. میلانی، ازعارضه های جهانی کردن تک قطبی نیزغافل نیست و بلافاصله درپاراگراف بعدی با توجه به نظرات آدورنو و هورکهایمر و با استناد به دیالکتیک روشنگری او میگوید « ... به گمان او بخشی از عقل تجدد، یعنی بخشی که همزاد و خادم نظام سرمایه داری است، فی نفسه عقل ابزاری است.» همان جا. اما آنچه دراین گفتگو چشمگیر است، تجسم گشاده فکری میلانی ست در برخوردش با قدرت غالب دروطن، که به طرز جالبی در خواننده اثر میگذارد. او، بیواسطه و بدون کمترین گریز و اما و اگری آن عده را که امروزه در قلب حکومت ایران حکمرانی میکنند مخاطب قرار داده میگوید: « این روزها درایران با شکل تازه ای از عقل ابزاری رودرروئیم. میبینیم که برخی برآنند که عقل تجدد را به شیوه ای ابزاری درخدمت اثبات حقانیت سیاسی خود تبدیل کنند. میخواهند با عقل به ظاهر متجدد شیوه های حکومتی سخت سنتی را توجیه کنند. البته میتوان گفت که این تلاش تازه درواقع تکرار تاریخی تلاشی مشابه بود که نزدیک هزارسال پیش شکل گرفت. هنگامی که خرد فلسفی در ایران و دیگر کشورهای مسلمان با شریعت اسلام روبرو شد. عقل گریزی و عقل ستیزی را شرط دینداری میدانستند ... » ص 146
میلانی، به درستی، با انگشت نهادن بر چرکینی های گذشته درد هزاران ساله را نشتر میزند. به قشریون هشدار میدهد و تلنگری میزند به قدرتمندان چپاولگر برای هوش آمدن، برای دیدن چاه ویل که زیر پایشان دهن باز کرده برای نابودی، نابودی فرهنگ و ملیت، ویرانی و پاره پاره شدن این خانه موروثی. نویسنده، با زیر و رو کردن یادواره های تاریخ، فاجعه های ویرانگر گذشته را در اذهان زنده میکند. ابعاد نادانی و جهالت قشریون عقل ستیز که خردمندان این سرزمین را به دار کردند یادآور میشود. تعصبات کورکورانه مغ ها وبلاهائی که برسر مردم آوردند درخاطره ها زنده میکند: فروپاشی ساسانیان را که با ندانم کاری های همان پیشوایان دینی موریانه به دل ها افتاد. ضرب و شتم و خفقان و زندان و فاجعه مزدک کشی را به خاطر حفظ جاه و مقام و به ظاهربرای حفظ مذهب راه انداختند. نابخردیهایی که عرب بادیه نشین را از صحاری حجاز به ایران کشانید. امپراطوری با عظمت زمانه را برباد داد. و شگفتا پانزده قرن بعد از آن فاجعه، مزدک کشی، کشتار دگر اندیشان، بار دیگر و این بار به دست خمینی آن هم در چهار دیواری زندانهای دربسته با زندانیایی کتف بسته تجدید شد به همان انگیزه با مناسک و معارف مذهبی ازقماشی دیگر. و میلانی، با درک این معضلات خانمانسوز با لحنی مصلحت انگیز، شاه بیت بحث ش را که آمیزه ای از نصیحت و مذمت است، با کلماتی سنجیده و سخت گزنده خلاصه میکند: « ... جامعه امروز ما وسیله کار کسانی است که می خواهند اسلام و دموکراسی، تشیع و تجدد را آشتی دهند و عقل را هم صرفا تا جائی که به کار این آشتی بیاید می پسندند.» ص 147 پرسشگر که دریافته، دارند به خط قرمزها نزدیک میشوند ، کوتاه میاید و مقوله بحث را عوض میکند. اما میلانی این بار نیز درقالب پرسش «مسئله پست مدرنیته درایران» ، با ویراژِی زیرکانه باز برمیگردد سر مطلب قبلی و پیوندی میزند منطقی و میگوید: « ... اگر بپذیریم که یکی از محورهای اساسی تنش های ساختاری سیاست درجامعه امروز ایران این بوده که عده ای مدعی اند حقیقت مطلق و مصلحت غائی جامعه را در انحصار دارند و کثرت گرائی سیاسی را نمی پذیرند آن گاه طبیعی است که پست مدرنیسم به عنوان مکتبی که ادعای انحصار طلبانه حقیقت (ولاجرم قدرت) را از بیخ برمیکند، جذابیت بیشتری پیدا میکند.» همان ص. و در ادامه همین بحث ، سخن جالبی را یاد آور میشود: « ... درسده های دهم تا دوازدهم میلادی تجدد ایرانی خود جوش و خود بنیادی درایران رواج پیدا کرد و بسیاری از مفاهیمی که بعدها آنها را غربی شناختیم درایران مستقل ازتجدد غرب و گاه بسیار زودتر ازغرب شگل گرفته، بیهقی وفلسفه تاریخی اش و سعدی و انسانگرائی حیرت آورش دونمونه این واقعیت بوده اند ... .... به گمان من به تجربه به این نتیجه رسیده ایم که چاره ای جز رعایت اصول دموکراتیک نداریم: ص 150
بجاست که اندیشمندان و تلاشگران فرهنگی، این اثر با ارزش میلانی را که جامعه و نخبگان فکری و به ویژه حکومتگران را به چالش گرفته است به دقت مطالعه کنند.
+
نوشته شده در یکشنبه بیست و پنجم دی 1384ساعت 14:51 توسط ح.م.سروستاني
|
کتاب « در عصر امپراتوری » نوشته مایک هارت با ترجمه رضا نجف زاده منتشر می شود .
به گزارش خبرنگار کتاب مهر ، این کتاب ، نوشته مشترک آنتونیو نگری و مایکل هارت توسط نشر نی به پیشخوان کتابفروشی ها راه می یابد .
این کتاب نیز به نوعی تکمیل کننده مباحثی است که در کتاب دیگر این دو مولف با عنوان « امپراتوری » به رشته تحریر در آمد و قصد دارد به مفهوم امروزی واژه ای که امروز در دنیا به امپراتوری اطلاق می شود ، بپردازد .
مولفان این کتاب درباره این واژه می گوید : برخلاف امپریالیسم ، امپراتوری دارای هیچ مرکز قدرت سرزمینی نیست و به مرزهای ثابت تکیه ندارد .
گفتنی است " آنتونیو نگری " از اندیشمند پسامدرن در حوزه علوم سیاسی است که می توان او را وامدار مارکسیت های جدید مانند "میشل فوکو " و " پل دولوس " دانست .
نگری بیش از چهل سال است که در رشته فلسفه سایسی در دانشگاه های " پاریس هفت " و " پادوآ " رم به تدریس و تحقیق مشغول است .
از وی تاکنون بیش از ده عنوان کتاب در حوزه های مختلف علوم سیاسی و فلسفه ساسی به زبان های مختلف ایتالیایی و فرانسه به چاپ رسیده است .
به گزارش مهر ، مایکل هارت دیگر مولف این کتاب استاد " دانشگاه دوک " در ایالات متحده آمریکا است و از این دو پیش از این کتاب « امپراتوری با ترجمه رضا نجف زاده در 480 صفحه توسط نشر قصیده سرا به چاپ رسیده است .
رضا نجف زاده مترجم این اثر در سال 1356 به دنیا آمد وی دانش آموخته رشته علوم سیاسی است و تا مقطع کارشناسی ارشد در این رشته تحصیل کرده است .
به گزارش مهر ، « مارکسیسم غربی و مکتب فرانکفورت » ( 1382 قصیده سرا ) ، « انبوه خلق : جنگ و دموکراسی » و کتاب « امپراتوری » (1384 قصیده سرا ) از دیگر آثاری است که در حوزه علوم سیاسی به فارسی ترجمه کرده است .
امانت داری و اخلاق مداری استفاده از اين خبر فقط با ذکر منبع " خبرگزاری مهر " مجاز می باشد.
+
نوشته شده در یکشنبه بیست و پنجم دی 1384ساعت 13:54 توسط ح.م.سروستاني
|
بس كه شد صرف كتاب أيام عمر من "امير " چون گل خفته در آغوش كتاب افسرده ام . ( اميري فيروزكوهي ) سلام ، اين وبلاگ با هدف اطّلاع رساني در زمينه كتاب و نقد كتاب ، آغاز به كار كرده است . اميدوارم با كمك شما و دريافت معرّفي ها و نقد هاي شما يا نشاني هاي اينترنتي بتوانيم به هدف خود برسيم.
نقش تعيين كننده شخص امام خميني (ره)در پيروزي انقلاب بررسي اش را به پايان مي برد. 
آفريقاي جنوبي ، كامبوج ، چين ، يوگسلاوي ، آلمان شرقي ،غنا و ... باز مي گويند و تاثيرات و پيامد هاي قبل و بعد از انقلاب را به شكلي جذاب و روايت گونه تشريح مي كنند . 
قلدري و دريدگيز و زور گويي به ضعيفان و هم طبقه اي هاي خويش بود . نام او آشناست در دوره پهلوي كه به شعبان بي مخ معروف بوده است . اين كتاب خاطرات و عكس هاي او را شامل مي شود . 
دوره پهلوي دوم و معرفي برخي از مكانهاي مفسده آن دوران ، از جمله شهر نو مي پردازد نويسنده همچنين در اين كتاب به معرفي برخي از روزنامه نگاران و شخصيتهاي معروف آن زمان مي پردازد و توصيفي اجمالي از وضعيت دوره رژيم پهلوي دوم به دست مي دهد 
